5_कर्मणा याति संसिद्धिम्

🕉️ अभ्यासः प्रश्नः – कर्मणा याति संसिद्धिम् 🕉️

1. अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि एकपदेन लिखत -

(क) मुनिः कस्मात् कारणाद् अहङ्कारमुपगतः ?
उत्तर – तपः प्रभावात् |

(ख) मुनिः काम् भिक्षाम् अयाचत ?
उत्तर – गृहिणीम्

(ग) साध्वी किम् आदाय मुनेः सकाशम् आगच्छत् ?
उत्तर – भिक्षाम्

(घ) बलाकावृत्तान्तः कया ज्ञातः ?
उत्तर – पतिव्रतया

(ङ) साध्वी किं धर्मकार्य करोति स्म ?
उत्तर – भर्तृसेवाम्

(च) सा मुनिं कस्य समीपे गन्तुम् अकथयत् ?
उत्तर – धर्मव्याधस्य

(छ) धर्मव्याधः कस्य भक्तः आसीत् ?
उत्तर – मातापित्रोः

2. अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत -

(क) यदा मुनिः गृहिणीं भिक्षामयाचत तदा सा किम् अवदत् ?
उत्तर – सा अवदत् – “प्रतीक्षस्व क्षणं, यावद् भर्तुः परिचर्यां समापये |” इति |

(ख) मुनिः बद्धाञ्जलिः गृहिणीं किमवदत् ?
उत्तर – मुनिः बद्धाञ्जलिः गृहिणीं अवदत् – “कथं त्वया अनन्यगोचरः बलाकावृत्तान्तः ज्ञातः इति ब्रूहि, ततः भिक्षां ग्रहीष्ये |”

(ग) धर्मव्याथः दृष्ट्वैव तं मुनिं किमभाषत ?
उत्तर – धर्मव्याधः अभाषत – “ब्रह्मन् ! किं पतिव्रतया तया इह त्वं प्रेषितः” ?

(घ) धर्मव्याधेन मुनिः कथमनुशिष्टः ?
उत्तर – धर्मव्याधेन उक्तम् यत् – हे मुने ! ज्ञानविघ्नोऽहंकारः | धर्मं चर, येन आशु परं श्रेयं अवाप्स्यसि |

(ङ) कः ज्ञाने विघ्नं जनयति ?
उत्तर – अहंकारः ज्ञाने विघ्नं जनयति |

(च) मुनिः कस्य उपदेशात् सिद्धिम् अवाप्तवान् ?
उत्तर – मुनिः धर्मव्याधस्य उपदेशात् सिद्धिम् अवाप्तवान् |

(छ) धर्मव्याधः किमर्थं मांसविक्रयणं करोति स्म ?
उत्तर – धर्मव्याधः वृत्त्यर्थं मांसविक्रयणं करोति स्म |

3. अधोलिखितकथनेषु स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -

(क) पुरा महातपा नाम मुनिरासीत् ?
उत्तर – कः

(ख) वृक्षस्य उपरि बलाका आसीत्।
उत्तर – कस्य

(ग) कुद्धः मुनिः बलाकाम् अपश्वत् ।
उत्तर – काम्

(घ) मुनिः ब्राह्मणगृहं गत्वा भिक्षामयाचत।
उत्तर – कुत्र

(ङ) ब्राह्मणी भर्तुः परिचर्याम् करोति स्म।
उत्तर – कस्य

(च) 'नाहं बलाका' इति ब्राह्मण्या कथितम्।
उत्तर – कया

(छ) धर्मव्याधः मातापित्रोः भक्तः आसीत्।
उत्तर – कयोः

(ज) अहङ्कारेण ज्ञानं नश्यति।
उत्तर – केन

4. अधोलिखितप्रश्नान् यथानिर्देशम् उत्तरत -

(क) 'आसीत् पुरा कोऽपि महातपा नाम बनवासी मुनिः।' अस्मिन् वाक्ये 'आसीत्' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
उत्तर – मुनिः |

(ख) 'साध्वी भिक्षामादाय मुनेः अन्तिकम् आगता' अस्मिन् वाक्ये 'समीपे' इति पदस्य किं पर्यायपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – अन्तिकम् |

(ग) 'सः मुनिः बद्धाञ्जलिः तामवदत्।' अत्र 'बद्धाञ्जलिः' इति पदस्य विशेष्यपदं किम् अस्ति ?
उत्तर – मुनिः |

(घ) 'सा विहस्य अभाषत।' अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम् ?
उत्तर – अभाषत।

(ङ) 'स च क्रुद्धस्तां व्यलोकवत्।' अस्मिन् वाक्ये 'प्रसन्नः' इति पदस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – क्रुद्धः |

(च) 'गृहीतातिथिसत्कारः मुनिः तां प्रणम्य निरगच्छत्' अत्र 'मुनिः' पदस्य विशेषणपदं किम् ?
उत्तर – गृहीतातिथिसत्कारः |

5. उचितपर्यायपदैः सह मेलनं कृत्वा लिखत -

पदम्	पर्यायपदम् (उत्तरम्)
(क) उपगतः	(iii) प्राप्तः
(ख) शुश्रूषाम्	(iv) सेवाम्
(ग) आदाय	(v) स्वीकृत्य
(घ) प्रणम्य	(ii) नत्वा
(ङ) अवलोक्य	(i) दृष्ट्वा

6. विपरीतार्थकानां शब्दानां मेलनं कृत्वा लिखत -

शब्दः	विपरीतार्थकम् (उत्तरम्)
(क) परितुष्टः	(iv) असन्तुष्टः
(ख) आरा	(i) चिरम्
(ग) अन्तिकम्	(v) दूरम्
(घ) गत्वा	(iii) आगत्य
(ङ) समापये	(ii) आरभे

7. अधोलिखितकथनानाम् आशयः समक्षं दत्तोऽस्ति । तत्र यत्सत्यमेकं तद् लिखत -

(क) न अहं बलाकेति ।
उत्तर – (iii) अहं पतिव्रता नारी अस्मि। तव क्रोधदृष्टिः मां भस्मीकर्तुं न शक्रोति ।

(ख) मांसानि, स्वधर्म इति मत्वा वृत्त्यर्थं विक्रीणे, न तु धनलिप्सया ।
उत्तर – (iii) मांसविक्रयणं धर्मव्याधस्य स्वाभाविकं कर्म आसीत्। तेनैव जीविकानिर्वाहः भवति। सः धनमात्रलालसया मांसं न विक्रीणीते स्म।

(ग) ज्ञानविघ्नोऽहङ्कारः
उत्तर – (ii) ज्ञानप्राप्तौ अहङ्कारः बाधकः भवति।

8. विशेषण-विशेष्ययोजनम् -

विशेषणानि	विशेष्याणि (उत्तरम्)
(क) अनन्यगोचरः	(iii) बलाकावृत्तान्तः
(ख) सर्वविदा	(iv) पतिव्रतया
(ग) एका	(i) बलाका
(घ) ज्ञानविघ्नः	(v) अहङ्कारः
(ङ) पतिव्रता	(ii) गृहिणी

9. अधोलिखितैः पदैः वाक्यानि प्रपूर्य कथासूत्रं योजयत -

एकदा महातपा नाम मुनिः तरुच्छायायाम् उपविष्ट आसीत् । एका बलाका तस्योपरि विष्ठाम् उदसृजत् । सा बलाका मुनेः क्रोधदृष्ट्या भस्मसाद् अभूत् । पुनः एकदा असौ मुनिः एकां गृहिणीं भिक्षाम् अयाचत। पतिसेवारता सा अवदत् प्रतीक्षस्व क्षणम् । तदा मुनिः तां क्रुद्धदृष्ट्या अपश्यत्। सा विहस्य अवदत् नाहं बलाकेति । एतच्छ्रुत्वा मुनिः अतीव विस्मितः जातः ।

10. कथाक्रमानुसारम् अधोलिखितानि वाक्यानि पुनः लिखत -

1. (घ) पुरा महातपा नाम मुनिरासीत् ।
2. (क) वृक्षस्य उपरि स्थिता बलाका तस्योपरि विष्ठाम् उदसृजत् ।
3. (छ) मुनेः दृष्टमात्रा एव सा बलाका भस्मसात् अभवत् ।
4. (ङ) मुनिः तपःप्रभावात् अहङ्कारम् उपगतः ।
5. (ख) एकदा असौ मुनिः ब्राह्मणगृहं गत्वा भिक्षाम् अयाचत ।
6. (ग) ब्राह्मणी भर्तुः परिचर्यां करोति स्म ।
7. (ज) प्रतीक्षस्व क्षणम् इति सा पतिव्रता गृहिणी तम् अवदत् ।
8. (च) एतत् श्रुत्वा सः मुनिः तां कोपदृष्ट्या दृष्टवान्, परं न अहं बलाकेति तया कथितम् ।