NCERT संस्कृत - अभ्यास प्रश्नोत्तर 📖
प्रश्न १. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत -
(क) गीतानि के गायन्ति? ➡ देवाः
(ख) कः बलं न वेत्ति ? ➡ निर्बलः
(ग) कः वसन्तस्य गुणं वेत्ति ? ➡ पिकः
(घ) मूषकः कस्य बलं न वेत्ति ? ➡ सिंहस्य
(ङ) फलोद्गमैः के नम्राः भवन्ति ? ➡ तरवः
(च) केन समं सख्यं न करणीयम् ? ➡ दुर्जनेन
(छ) केन विना दैवं न सिध्यति? ➡ पुरुषकारेण
(ख) कः बलं न वेत्ति ? ➡ निर्बलः
(ग) कः वसन्तस्य गुणं वेत्ति ? ➡ पिकः
(घ) मूषकः कस्य बलं न वेत्ति ? ➡ सिंहस्य
(ङ) फलोद्गमैः के नम्राः भवन्ति ? ➡ तरवः
(च) केन समं सख्यं न करणीयम् ? ➡ दुर्जनेन
(छ) केन विना दैवं न सिध्यति? ➡ पुरुषकारेण
प्रश्न २. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत -
(क) तरवः कदा नम्राः भवन्ति ?
➡ उत्तरम्: तरवः फलोद्गमैः नम्राः भवन्ति ।
(ख) समृद्धिभिः के अनुद्धताः भवन्ति ?
➡ उत्तरम्: समृद्धिभिः सत्पुरुषाः अनुद्धताः भवन्ति ।
(ग) सत्पुरुषाणां स्वभावः कीदृशः भवति ?
➡ उत्तरम्: सत्पुरुषाणां स्वभावः परोपकाराय भवति, यथा तरवः फलोद्गमैः नम्राः भवन्ति, मेघाः जलैः नम्राः भवन्ति, तथा सत्पुरुषाः समृद्धिभिः अनुद्धताः भवन्ति ।
(घ) सत्यम् कदा सत्यम् न भवति ?
➡ उत्तरम्: सत्यम् अप्रियं च अनृतं च न भवति ।
(ङ) दैवं कदा न सिध्यति ?
➡ उत्तरम्: दैवं प्रयत्नेन विना न सिध्यति ।
➡ उत्तरम्: तरवः फलोद्गमैः नम्राः भवन्ति ।
(ख) समृद्धिभिः के अनुद्धताः भवन्ति ?
➡ उत्तरम्: समृद्धिभिः सत्पुरुषाः अनुद्धताः भवन्ति ।
(ग) सत्पुरुषाणां स्वभावः कीदृशः भवति ?
➡ उत्तरम्: सत्पुरुषाणां स्वभावः परोपकाराय भवति, यथा तरवः फलोद्गमैः नम्राः भवन्ति, मेघाः जलैः नम्राः भवन्ति, तथा सत्पुरुषाः समृद्धिभिः अनुद्धताः भवन्ति ।
(घ) सत्यम् कदा सत्यम् न भवति ?
➡ उत्तरम्: सत्यम् अप्रियं च अनृतं च न भवति ।
(ङ) दैवं कदा न सिध्यति ?
➡ उत्तरम्: दैवं प्रयत्नेन विना न सिध्यति ।
प्रश्न ३. स्तम्भयोः मेलनं कुरुत -
| श्लोकांशः | भावार्थः / अर्थः |
|---|---|
| गायन्ति देवाः किल गीतकानि | भारतभूमेः माहात्म्यवर्णनम् |
| गुणी गुणं वेत्ति | सज्जनः एव गुणानां मर्मज्ञः |
| भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः | सत्पुरुषाणां स्वाभाविकी नम्रता |
| यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते | सुवर्णं चतुर्भिः प्रकारैः परीक्ष्यते |
| अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति | प्रज्ञा, दमः, दानं, कृतज्ञता इत्यादयः |
| दुर्जनेन समं सख्यं न कारयेत् | दुष्टसङ्गः दुःखदः |
| एकेन चक्रेण न रथस्य गतिः | केवलं दैवं प्रयत्नं विना असिद्धम् |
प्रश्न ४. अधः प्रदत्तमञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत -
(क) गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः ।
(ख) भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः ।
(ग) पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन, शीलेन, गुणेन, कर्मणा ।
(घ) गुणाः पुरुषं दीपयन्ति - प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, श्रुतम् ।
(ङ) दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ।
(च) एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति ।
(ख) भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः ।
(ग) पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन, शीलेन, गुणेन, कर्मणा ।
(घ) गुणाः पुरुषं दीपयन्ति - प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, श्रुतम् ।
(ङ) दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ।
(च) एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति ।
प्रश्न ५. समुचितं विकल्पं चिनुत -
(क) “गायन्ति देवाः किल गीतकानि" इत्यस्य श्लोकस्य मुख्यविषयः कः ?
➡ उत्तरम्: (ii) भारतभूमेः गौरवम्
(ख) "गुणी गुणं वेत्ति" इत्यत्र कः गुणं न जानाति ?
➡ उत्तरम्: (ii) निर्गुणः
(ग) “पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः" इत्यस्य तात्पर्यं किम् ?
➡ उत्तरम्: (ii) सुजन एव गुणं जानाति
(घ) "भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः" इत्यस्य अर्थः कः ?
➡ उत्तरम्: (iii) फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति
(ङ) "न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः" इत्यत्र सभायाः महत्त्वं किम् ?
➡ उत्तरम्: (iii) धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः
(च) दुर्जनेन सह सख्यं किमर्थं न कार्यम् ?
➡ उत्तरम्: (iv) सः उष्णाङ्गारवद् हानिकरः भवति
➡ उत्तरम्: (ii) भारतभूमेः गौरवम्
(ख) "गुणी गुणं वेत्ति" इत्यत्र कः गुणं न जानाति ?
➡ उत्तरम्: (ii) निर्गुणः
(ग) “पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः" इत्यस्य तात्पर्यं किम् ?
➡ उत्तरम्: (ii) सुजन एव गुणं जानाति
(घ) "भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः" इत्यस्य अर्थः कः ?
➡ उत्तरम्: (iii) फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति
(ङ) "न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः" इत्यत्र सभायाः महत्त्वं किम् ?
➡ उत्तरम्: (iii) धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः
(च) दुर्जनेन सह सख्यं किमर्थं न कार्यम् ?
➡ उत्तरम्: (iv) सः उष्णाङ्गारवद् हानिकरः भवति