कक्षा - 9 | संस्कृतम् (इरावती)
एकादशः पाठः — आर्यभटः (अभ्यास-कार्यम्)
१. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
(क) कः सुस्थापितः सिद्धान्तः?
उत्तरम्: सूर्यः अचलः पृथ्वी च चला या स्वकीये अक्षे घूर्णति इति सुस्थापितः सिद्धान्तः।
(ख) चन्द्रग्रहणं कथं भवति?
उत्तरम्: यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते, तदा चन्द्रग्रहणं भवति।
(ग) सूर्यग्रहणं कथं दृश्यते?
उत्तरम्: पृथ्वीचन्द्रयोः मध्ये सूर्यस्य आगमनेन पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः रुध्यते, पृथिव्याः चन्द्रस्य च मध्यगतस्य सूर्यस्य ग्रहणं सूर्यग्रहणम् इति दृश्यते।
(घ) आर्यभटस्य विरोधः किमर्थमभवत्?
उत्तरम्: समाजे नूतनानां विचाराणां स्वीकारे प्रायः सामान्यजनाः काठिन्यमनुभवन्ति, अतः आर्यभटस्य विरोधः अभवत्।
(ङ) प्रथमोपग्रहस्य नाम 'आर्यभटः' इति कथं कृतम्?
उत्तरम्: आर्यभटस्य योगदानस्य आदरार्थं तस्य नाम्ना भारतस्य प्रथमोपग्रहस्य नाम 'आर्यभटः' इति कृतम्।
२. मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत:
(क) सूर्यः पूर्वदिशायाम् उदेति पश्चिमदिशायां च अस्तम् गच्छति।
(ख) सूर्यः अचलः पृथ्वी तु चला।
(ग) पृथ्वी स्वकीये अक्षे घूर्णति चला।
(घ) यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते तदा चन्द्रग्रहणं भवति।
(ङ) नौकायाम् उपविष्टः मानवः नौकाम् स्थिरामनुभवति।
३. सन्धिविच्छेदं कुरुत:
(क) ग्रन्थोऽयम् = ग्रन्थः + अयम् (पूर्व रूप / विसर्ग सन्धिः)
(ख) सूर्याचलः = सूर्य + अचलः (दीर्घ सन्धिः)
(ग) तथैव = तथा + एव (वृद्धि सन्धिः)
(घ) कालातिगामिनी = काल + अतिगामिनी (दीर्घ सन्धिः)
(ङ) प्रथमोपग्रहस्य = प्रथम + उपग्रहस्य (गुण सन्धिः)
४. विपरीथार्थकपदानि लिखत (विलोम-शब्दाः):
(क) उदयः ↔ अस्तः
(风) अचलः ↔ चलः
(ग) अन्धकारः ↔ प्रकाशः
(घ) स्थिरः ↔ अस्थिरः
(ङ) समादरः ↔ निरादरः (अनादरः)
(च) आकाशस्य ↔ पातालस्य