अयादि स्वर संधिः

📚 अयादि सन्धिः

कक्षा १० • संस्कृत व्याकरण • सन्धि

📖 अयादि सन्धेः परिभाषा

ए, ऐ, ओ, औ के बाद जब कोई स्वर आता है, तब क्रमशः अय्, आय्, अव्, आव् हो जाते हैं। इसे अयादि सन्धिः कहते हैं।

🔹 अयादि सन्धेः मुख्य नियमाः

१. ए + स्वर

ए + स्वर → अय्

उदाहरण — ने + अनम् = नयनम्

२. ऐ + स्वर

ऐ + स्वर → आय्

उदाहरण — गै + अकः = गायकः

३. ओ + स्वर

ओ + स्वर → अव्

उदाहरण — पो + अनम् = पवनम्

४. औ + स्वर

औ + स्वर → आव्

उदाहरण — पौ + अकः = पावकः

🧠 सरल सूत्र

ए → अय्    |    ऐ → आय्    |    ओ → अव्    |    औ → आव्

⭐ याद रखने की Trick:

ए के स्थान पर → अय्
ऐ के स्थान पर → आय्
ओ के स्थान पर → अव्
औ के स्थान पर → आव्

📝 अयादि सन्धिः — उदाहरणाः

क्र.	सन्धि-विच्छेदः	सन्धिः	वाक्यम्
१	ने + अनम्	नयनम्	नयनं मनोहरम् अस्ति।
२	चे + अनम्	चयनम्	छात्रैः पुष्पाणां चयनं क्रियते।
३	शे + अनम्	शयनम्	बालकः शयनं करोति।
४	गे + अति	गयति	बालकः गीतं गायति।
५	धे + अनम्	धयनम्	धयनं सावधानीपूर्वकं करणीयम्।
६	ह्वे + अनम्	ह्वयनम्	गुरुः छात्रं ह्वयति।
७	से + अनम्	सयनम्	सयनं विश्रामाय भवति।
८	मे + अति	मयति	सः कार्यं मयति।
९	जै + अकः	जायकः	जायकः गीतं गायति।
१०	गै + अकः	गायकः	गायकः मधुरं गायति।
११	नै + अकः	नायकः	नायकः सर्वान् मार्गदर्शनं करोति।
१२	दाय् + अकः	दायकः	दायकः सहायता करोति।
१३	ले + अनम्	लयनम्	नद्याः लयनं सागरे भवति।
१४	जे + अनम्	जयनम्	सैनिकस्य जयनं सर्वे इच्छन्ति।
१५	पे + अनम्	पयनम्	पयनं शीघ्रं भवति।
१६	सो + अनम्	सवनम्	सवनं वैदिकपरम्परायां प्रसिद्धम्।
१७	हो + अनम्	हवनम्	हवनं यज्ञे क्रियते।
१८	पो + अनम्	पवनम्	पवनः शीतलः अस्ति।
१९	भो + अनम्	भवनम्	भवनं सुन्दरम् अस्ति।
२०	रो + अनम्	रवनम्	रवनं दूरात् श्रूयते।
२१	लो + अनम्	लवनम्	कृषकः धान्यस्य लवनं करोति।
२२	शो + अनम्	शवनम्	शवस्य संस्कारः करणीयः।
२३	चो + अनम्	चवनम्	चवनं औषधेषु प्रयुज्यते।
२४	क्षो + अनम्	क्षवणम्	क्षवणं शरीरस्य स्वाभाविकः क्रिया अस्ति।
२५	औ + अकः	आवकः	आवकः जनः आगच्छति।
२६	पौ + अकः	पावकः	पावकः अग्नेः नाम अस्ति।
२७	भौ + अनम्	भावनम्	सद्भावनं सर्वेषां हितकरम्।
२८	नौ + इकः	नाविकः	नाविकः नौकां चालयति।
२९	शौ + अकः	शावकः	शावकः मातुः समीपे अस्ति।
३०	भौ + अकः	भावकः	भावकः भावं प्रकटयति।
३१	गौ + अक्षः	गावाक्षः	गावाक्षः गृहस्य शोभां वर्धयति।
३२	नौ + अयनम्	नावयनम्	नावयनं नदीपारे भवति।
३३	गो + अनम्	गवनम्	गोः गवनं ग्रामे दृश्यते।
३४	भो + अति	भवति	सः विद्यालयं गच्छति।
३५	सो + अति	सवति	सः कार्यं करोति।
३६	हो + अति	हवति	यजमानः हवति।
३७	पो + अनम्	पवनम्	पवनः वृक्षान् कम्पयति।
३८	लो + अनम्	लवनम्	लवनं कृषिकर्मणि आवश्यकम्।
३९	गै + अकः	गायकः	गायकः मधुरं गीतं गायति।
४०	नै + अकः	नायकः	नायकः सर्वान् प्रेरयति।
४१	जै + अकः	जायकः	जायकः विजयस्य कारणं भवति।
४२	शै + अकः	शायकः	शायकः बाणं क्षिपति।
४३	से + अनम्	सयनम्	सयनं रात्रौ भवति।
४४	चे + अनम्	चयनम्	छात्रः योग्यस्य विषयस्य चयनं करोति।
४५	शे + अनम्	शयनम्	बालकः शयने स्वपिति।
४६	ने + अनम्	नयनम्	नयनं शरीरस्य महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति।
४७	भै + अकः	भायकः	भायकः भयस्य कारणं भवति।
४८	दै + अकः	दायकः	दायकः उपहारं ददाति।
४९	औ + त्सुक्यम्	आवत्सुक्यम्	बालकस्य अध्ययनस्य उत्सुकता अस्ति।
५०	पौ + अकः	पावकः	पावकः प्रकाशं ददाति।

⭐ परीक्षोपयोगी सूत्रम्

ए + स्वरः → अय्

ऐ + स्वरः → आय्

ओ + स्वरः → अव्

औ + स्वरः → आव्

📘 संस्कृत व्याकरणम् • कक्षा १०
सन्धिः → अयादि सन्धिः

यण स्वर संधिः

📚 यण् सन्धिः

कक्षा १० • संस्कृत व्याकरण • सन्धि

📖 यण् सन्धेः परिभाषा

इक् अर्थात् इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, ऌ के बाद यदि कोई भिन्न स्वर आता है, तो क्रमशः य्, व्, र्, ल् हो जाता है। इसे यण् सन्धिः कहते हैं।

🔹 यण् सन्धेः मुख्य नियमाः

1. इ / ई

इ / ई + अन्य स्वर → य्

उदाहरण — इति + आदि = इत्यादि

2. उ / ऊ

उ / ऊ + अन्य स्वर → व्

उदाहरण — सु + आगतम् = स्वागतम्

3. ऋ / ॠ

ऋ / ॠ + अन्य स्वर → र्

उदाहरण — पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा

4. ऌ

ऌ + अन्य स्वर → ल्

ऌकार के प्रयोग के उदाहरण अत्यल्प हैं।

🧠 सरल सूत्र

इ / ई → य्    |    उ / ऊ → व्    |    ऋ / ॠ → र्    |    ऌ → ल्

⭐ याद रखें: जब इ, ई, उ, ऊ, ऋ आदि के बाद कोई दूसरा स्वर आता है, तब उनके स्थान पर क्रमशः य्, व्, र् आदि हो जाते हैं।

📝 यण् सन्धिः — ५० उदाहरणाः

क्र.	सन्धि-विच्छेदः	सन्धिः	वाक्यम्
१	इति + आदि	इत्यादि	इत्यादि विषयाः पठनीयाः।
२	यदि + अपि	यद्यपि	यद्यपि सः बालकः अस्ति तथापि बुद्धिमान् अस्ति।
३	प्रति + एकम्	प्रत्येकम्	प्रत्येकं छात्रः पठति।
४	प्रति + उत्तरम्	प्रत्युत्तरम्	सः प्रश्नस्य प्रत्युत्तरं ददाति।
५	अति + अधिकम्	अत्यधिकम्	अत्यधिकं जलं न पातव्यम्।
६	अति + उत्तमम्	अत्युत्तमम्	एतत् अत्युत्तमं कार्यम् अस्ति।
७	अभि + आगतम्	अभ्यागतम्	अभ्यागतं जनं सत्कुर्यात्।
८	अभि + उदयः	अभ्युदयः	देशस्य अभ्युदयः भवतु।
९	अधि + अक्षः	अध्याक्षः	अध्याक्षः सभां चालयति।
१०	अधि + अयनम्	अध्ययनम्	छात्राः मनोयोगेन अध्ययनं कुर्वन्ति।
११	इति + एव	इत्येव	इत्येव गुरुः अवदत्।
१२	यदि + एव	यद्येव	यद्येव सत्यं तर्हि वद।
१३	कवि + आलयः	कव्यालयः	कव्यालये कविताः सन्ति।
१४	शक्ति + अस्त्रम्	शक्त्यस्त्रम्	शक्त्यस्त्रं वीरस्य आयुधम् अस्ति।
१५	मति + अनुसारम्	मत्यनुसारम्	मत्यनुसारं निर्णयः भवति।
१६	नदी + अत्र	नद्यत्र	नद्यत्र निर्मला अस्ति।
१७	श्री + अनन्तः	श्र्यनन्तः	श्र्यनन्तस्य नाम प्रसिद्धम्।
१८	रवि + उदयः	रव्युदयः	रव्युदये जनाः जागरन्ति।
१९	गिरि + उपरि	गिर्युपरि	गिर्युपरि मन्दिरम् अस्ति।
२०	हरि + अर्चना	हर्यर्चना	हर्यर्चना भक्त्या क्रियते।
२१	सु + आगतम्	स्वागतम्	भवतः स्वागतम् अस्ति।
२२	सु + अस्ति	स्वस्ति	सर्वेभ्यः स्वस्ति भवतु।
२३	अनु + एषणम्	अन्वेषणम्	छात्राः विषयस्य अन्वेषणं कुर्वन्ति।
२४	अनु + अयः	अन्वयः	शब्दानां अन्वयः करणीयः।
२५	सु + अस्ति	स्वस्ति	लोकानां स्वस्ति भवतु।
२६	अनु + इतः	अन्वितः	सः गुणैः अन्वितः अस्ति।
२७	बहु + अर्थः	बह्वर्थः	अस्य शब्दस्य बह्वर्थः अस्ति।
२८	गुरु + आदेशः	गुर्वादेशः	गुर्वादेशः सदैव पालनीयः।
२९	लघु + आहारः	लघ्वाहारः	लघ्वाहारः स्वास्थ्याय हितकरः।
३०	मधु + आलयः	मध्वालयः	मध्वालये मधु सुलभम् अस्ति।
३१	वधू + आगमनम्	वध्वागमनम्	वध्वागमनं हर्षजनकम् अस्ति।
३२	भानु + उदयः	भान्वुदयः	भान्वुदये कमलानि विकसन्ति।
३३	साधु + आचारः	साध्वाचारः	साध्वाचारः सर्वैः पालनीयः।
३४	पितृ + आदेशः	पित्रादेशः	पित्रादेशः पुत्रेण पालनीयः।
३५	मातृ + आज्ञा	मात्राज्ञा	मात्राज्ञा बालकेन पालनीया।
३६	पितृ + अर्थम्	पित्रर्थम्	सः पित्रर्थं कार्यं करोति।
३७	मातृ + उपदेशः	मात्रुपदेशः	मात्रुपदेशः हितकरः अस्ति।
३८	पितृ + उपकारः	पित्रुपकारः	पित्रुपकारः स्मरणीयः अस्ति।
३९	कर्तृ + आदेशः	कर्त्रादेशः	कर्त्रादेशः सर्वैः मान्यः।
४०	भ्रातृ + आगमनम्	भ्रात्रागमनम्	भ्रात्रागमने सर्वे प्रसन्नाः अभवन्।
४१	इति + उक्तम्	इत्युक्तम्	गुरुणा इत्युक्तम्।
४२	प्रति + आभरणम्	प्रत्याभरणम्	प्रत्याभरणं शोभनम् अस्ति।
४३	अति + आचारः	अत्याचारः	अत्याचारः कदापि न करणीयः।
४४	अति + आवश्यकम्	अत्यावश्यकम्	जलम् अत्यावश्यकम् अस्ति।
४५	अभि + आगमनम्	अभ्यागमनम्	अतिथेः अभ्यागमनं जातम्।
४६	अभि + अन्तरम्	अभ्यन्तरम्	गृहस्य अभ्यन्तरं स्वच्छम् अस्ति।
४७	उप + इन्द्रः	उपेन्द्रः	उपेन्द्रः विष्णोः नाम अस्ति।
४८	सु + ईक्षणम्	स्वीक्षणम्	कार्यस्य स्वीक्षणं करणीयम्।
४९	अनु + एषणम्	अन्वेषणम्	वैज्ञानिकाः नूतनस्य ज्ञानस्य अन्वेषणं कुर्वन्ति।
५०	प्रति + अक्षम्	प्रत्यक्षम्	प्रत्यक्षं प्रमाणं महत्त्वपूर्णम् अस्ति।

⭐ परीक्षा के लिए महत्त्वपूर्ण सूत्र

इ + स्वर = य्   →   इत्यादि

ई + स्वर = य्   →   प्रत्युत्तरम्

उ + स्वर = व्   →   अन्वेषणम्

ऊ + स्वर = व्   →   वध्वागमनम्

ऋ + स्वर = र्   →   पित्रादेशः

📘 संस्कृत व्याकरणम् • कक्षा १०
सन्धिः → यण् सन्धिः

🌸 मम परिचयः 🌸

संस्कृत में अपना परिचय — सरल प्रश्नोत्तर

📚 विद्यार्थियों के लिए उपयोगी संस्कृत सम्भाषण

इस पाठ के माध्यम से विद्यार्थी संस्कृत भाषा में अपना नाम, आयु, जन्मदिवस, कक्षा, विद्यालय, परिवार, प्रिय विषय, मित्र तथा भविष्य के लक्ष्य के बारे में सरलता से परिचय देना सीख सकते हैं।

प्रश्नः — भवान्/भवती कः/का अस्ति?

उत्तरम् — अहं बालकः/बालिका अस्मि।

प्रश्नः — भवान्/भवती कः/का अस्ति?

उत्तरम् — अहं छात्रः/छात्रा अस्मि।

प्रश्नः — भवतः/भवत्याः नाम किम् अस्ति?

उत्तरम् — मम नाम __________ अस्ति।

प्रश्नः — भवान्/भवती कति वर्षीयः/वर्षीया अस्ति?

उत्तरम् — अहं __________ वर्षीयः/वर्षीया अस्मि।

दश / एकादश / द्वादश / त्रयोदश / चतुर्दश / पञ्चदश / षोडश

प्रश्नः — भवतः/भवत्याः जन्मदिवसः कदा भवति?

उत्तरम् — मम जन्मदिवसः मार्चमासे 20 दिनाङ्के भवति।

प्रश्नः — भवान्/भवती कस्याम् कक्षायाम् पठति?

उत्तरम् — अहं __________ कक्षायाम् पठामि।

षष्ठी / सप्तमी / अष्टमी / नवमी / दशमी

प्रश्नः — भवान्/भवती कस्मिन् विद्यालये पठति?

उत्तरम् — अहं ‘केंद्रीय विद्यालय ................. ’ इति विद्यालये पठामि।

प्रश्नः — भवतः/भवत्याः प्राचार्यस्य नाम किम् अस्ति?

उत्तरम् — अस्माकम् प्राचार्यस्य नाम ..................... महोदयः अस्ति।

प्रश्नः — भवान्/भवती किं पठति?

उत्तरम् — अहं संस्कृतं पठामि।

प्रश्नः — भवतः/भवत्याः प्रियः विषयः कः अस्ति?

उत्तरम् — मम प्रियः विषयः संस्कृतम् अस्ति।

प्रश्नः — भवान्/भवती प्रियः विषयः कः अस्ति?

उत्तरम् — मह्यम् संस्कृतं बहु रोचते।
मम प्रियः विषयः संस्कृतम् अस्ति।

प्रश्नः — भवान्/भवती कुत्र वसति?

उत्तरम् — अहं __________ नगरे/राज्ये वसामि।

प्रश्नः — भवतः/भवत्याः गृहे कति जनाः सन्ति?

उत्तरम् — मम गृहे पञ्च जनाः सन्ति।

त्रयः / चत्वारः / षट् / सप्त / अष्ट / नव / दश

प्रश्नः — भवतः/भवत्याः मातुः नाम किम् अस्ति?

उत्तरम् — मम मातुः नाम __________ अस्ति।

प्रश्नः — भवतः/भवत्याः पितुः नाम किम् अस्ति?

उत्तरम् — मम पितुः नाम __________ अस्ति।

प्रश्नः — भवतः/भवत्याः प्रियः सखा/प्रिया सखी कः/का अस्ति?

उत्तरम् — मम प्रियः सखा/प्रिया सखी __________ अस्ति।

प्रश्नः — भवतः/भवत्याः प्रियः वर्णः कः अस्ति?

उत्तरम् — मम प्रियः वर्णः __________ अस्ति।

रक्तः / पीतः / नीलः / श्वेतः / कृष्णः / पाटलः / केसरः

प्रश्नः — भवतः/भवत्याः प्रियः शिक्षकः/प्रिया शिक्षिका कः/का अस्ति?

उत्तरम् — मम प्रियः शिक्षकः/प्रिया शिक्षिका __________ अस्ति।

प्रश्नः — भवान्/भवती भविष्ये किम् भवितुम् इच्छति?

उत्तरम् — अहं भविष्ये शिक्षकः/शिक्षिका भवितुम् इच्छामि।

शिक्षकः – शिक्षिका चिकित्सकः – चिकित्सिका अभियन्ता – अभियन्त्री सैनिकः – सैनिकी नेता – नेत्री कृषकः – कृषिका लेखकः – लेखिका नर्तकः – नर्तकी आरक्षकः – आरक्षिका क्रीडकः – क्रीडिका

🌺 एषः मम संक्षिप्तः जीवनपरिचयः अस्ति। 🌺

🙏 धन्यवादः 🙏

🚩 संस्कृतं पठामः। संस्कृतं वदामः। 🚩

मम परिचयः — संस्कृत सम्भाषण

विद्यार्थियों के लिए सरल एवं उपयोगी संस्कृत सामग्री