अयादि स्वर संधिः

📚 अयादि सन्धिः

कक्षा १० • संस्कृत व्याकरण • सन्धि

📖 अयादि सन्धेः परिभाषा

ए, ऐ, ओ, औ के बाद जब कोई स्वर आता है, तब क्रमशः अय्, आय्, अव्, आव् हो जाते हैं। इसे अयादि सन्धिः कहते हैं।

🔹 अयादि सन्धेः मुख्य नियमाः

१. ए + स्वर

ए + स्वर → अय्

उदाहरण — ने + अनम् = नयनम्

२. ऐ + स्वर

ऐ + स्वर → आय्

उदाहरण — गै + अकः = गायकः

३. ओ + स्वर

ओ + स्वर → अव्

उदाहरण — पो + अनम् = पवनम्

४. औ + स्वर

औ + स्वर → आव्

उदाहरण — पौ + अकः = पावकः

🧠 सरल सूत्र

ए → अय्    |    ऐ → आय्    |    ओ → अव्    |    औ → आव्

⭐ याद रखने की Trick:

ए के स्थान पर → अय्
ऐ के स्थान पर → आय्
ओ के स्थान पर → अव्
औ के स्थान पर → आव्

📝 अयादि सन्धिः — उदाहरणाः

क्र.	सन्धि-विच्छेदः	सन्धिः	वाक्यम्
१	ने + अनम्	नयनम्	नयनं मनोहरम् अस्ति।
२	चे + अनम्	चयनम्	छात्रैः पुष्पाणां चयनं क्रियते।
३	शे + अनम्	शयनम्	बालकः शयनं करोति।
४	गे + अति	गयति	बालकः गीतं गायति।
५	धे + अनम्	धयनम्	धयनं सावधानीपूर्वकं करणीयम्।
६	ह्वे + अनम्	ह्वयनम्	गुरुः छात्रं ह्वयति।
७	से + अनम्	सयनम्	सयनं विश्रामाय भवति।
८	मे + अति	मयति	सः कार्यं मयति।
९	जै + अकः	जायकः	जायकः गीतं गायति।
१०	गै + अकः	गायकः	गायकः मधुरं गायति।
११	नै + अकः	नायकः	नायकः सर्वान् मार्गदर्शनं करोति।
१२	दाय् + अकः	दायकः	दायकः सहायता करोति।
१३	ले + अनम्	लयनम्	नद्याः लयनं सागरे भवति।
१४	जे + अनम्	जयनम्	सैनिकस्य जयनं सर्वे इच्छन्ति।
१५	पे + अनम्	पयनम्	पयनं शीघ्रं भवति।
१६	सो + अनम्	सवनम्	सवनं वैदिकपरम्परायां प्रसिद्धम्।
१७	हो + अनम्	हवनम्	हवनं यज्ञे क्रियते।
१८	पो + अनम्	पवनम्	पवनः शीतलः अस्ति।
१९	भो + अनम्	भवनम्	भवनं सुन्दरम् अस्ति।
२०	रो + अनम्	रवनम्	रवनं दूरात् श्रूयते।
२१	लो + अनम्	लवनम्	कृषकः धान्यस्य लवनं करोति।
२२	शो + अनम्	शवनम्	शवस्य संस्कारः करणीयः।
२३	चो + अनम्	चवनम्	चवनं औषधेषु प्रयुज्यते।
२४	क्षो + अनम्	क्षवणम्	क्षवणं शरीरस्य स्वाभाविकः क्रिया अस्ति।
२५	औ + अकः	आवकः	आवकः जनः आगच्छति।
२६	पौ + अकः	पावकः	पावकः अग्नेः नाम अस्ति।
२७	भौ + अनम्	भावनम्	सद्भावनं सर्वेषां हितकरम्।
२८	नौ + इकः	नाविकः	नाविकः नौकां चालयति।
२९	शौ + अकः	शावकः	शावकः मातुः समीपे अस्ति।
३०	भौ + अकः	भावकः	भावकः भावं प्रकटयति।
३१	गौ + अक्षः	गावाक्षः	गावाक्षः गृहस्य शोभां वर्धयति।
३२	नौ + अयनम्	नावयनम्	नावयनं नदीपारे भवति।
३३	गो + अनम्	गवनम्	गोः गवनं ग्रामे दृश्यते।
३४	भो + अति	भवति	सः विद्यालयं गच्छति।
३५	सो + अति	सवति	सः कार्यं करोति।
३६	हो + अति	हवति	यजमानः हवति।
३७	पो + अनम्	पवनम्	पवनः वृक्षान् कम्पयति।
३८	लो + अनम्	लवनम्	लवनं कृषिकर्मणि आवश्यकम्।
३९	गै + अकः	गायकः	गायकः मधुरं गीतं गायति।
४०	नै + अकः	नायकः	नायकः सर्वान् प्रेरयति।
४१	जै + अकः	जायकः	जायकः विजयस्य कारणं भवति।
४२	शै + अकः	शायकः	शायकः बाणं क्षिपति।
४३	से + अनम्	सयनम्	सयनं रात्रौ भवति।
४४	चे + अनम्	चयनम्	छात्रः योग्यस्य विषयस्य चयनं करोति।
४५	शे + अनम्	शयनम्	बालकः शयने स्वपिति।
४६	ने + अनम्	नयनम्	नयनं शरीरस्य महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति।
४७	भै + अकः	भायकः	भायकः भयस्य कारणं भवति।
४८	दै + अकः	दायकः	दायकः उपहारं ददाति।
४९	औ + त्सुक्यम्	आवत्सुक्यम्	बालकस्य अध्ययनस्य उत्सुकता अस्ति।
५०	पौ + अकः	पावकः	पावकः प्रकाशं ददाति।

⭐ परीक्षोपयोगी सूत्रम्

ए + स्वरः → अय्

ऐ + स्वरः → आय्

ओ + स्वरः → अव्

औ + स्वरः → आव्

📘 संस्कृत व्याकरणम् • कक्षा १०
सन्धिः → अयादि सन्धिः