यण स्वर संधिः

📚 यण् सन्धिः

कक्षा १० • संस्कृत व्याकरण • सन्धि

📖 यण् सन्धेः परिभाषा

इक् अर्थात् इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, ऌ के बाद यदि कोई भिन्न स्वर आता है, तो क्रमशः य्, व्, र्, ल् हो जाता है। इसे यण् सन्धिः कहते हैं।

🔹 यण् सन्धेः मुख्य नियमाः

1. इ / ई

इ / ई + अन्य स्वर → य्

उदाहरण — इति + आदि = इत्यादि

2. उ / ऊ

उ / ऊ + अन्य स्वर → व्

उदाहरण — सु + आगतम् = स्वागतम्

3. ऋ / ॠ

ऋ / ॠ + अन्य स्वर → र्

उदाहरण — पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा

4. ऌ

ऌ + अन्य स्वर → ल्

ऌकार के प्रयोग के उदाहरण अत्यल्प हैं।

🧠 सरल सूत्र

इ / ई → य्    |    उ / ऊ → व्    |    ऋ / ॠ → र्    |    ऌ → ल्

⭐ याद रखें: जब इ, ई, उ, ऊ, ऋ आदि के बाद कोई दूसरा स्वर आता है, तब उनके स्थान पर क्रमशः य्, व्, र् आदि हो जाते हैं।

📝 यण् सन्धिः — ५० उदाहरणाः

क्र.	सन्धि-विच्छेदः	सन्धिः	वाक्यम्
१	इति + आदि	इत्यादि	इत्यादि विषयाः पठनीयाः।
२	यदि + अपि	यद्यपि	यद्यपि सः बालकः अस्ति तथापि बुद्धिमान् अस्ति।
३	प्रति + एकम्	प्रत्येकम्	प्रत्येकं छात्रः पठति।
४	प्रति + उत्तरम्	प्रत्युत्तरम्	सः प्रश्नस्य प्रत्युत्तरं ददाति।
५	अति + अधिकम्	अत्यधिकम्	अत्यधिकं जलं न पातव्यम्।
६	अति + उत्तमम्	अत्युत्तमम्	एतत् अत्युत्तमं कार्यम् अस्ति।
७	अभि + आगतम्	अभ्यागतम्	अभ्यागतं जनं सत्कुर्यात्।
८	अभि + उदयः	अभ्युदयः	देशस्य अभ्युदयः भवतु।
९	अधि + अक्षः	अध्याक्षः	अध्याक्षः सभां चालयति।
१०	अधि + अयनम्	अध्ययनम्	छात्राः मनोयोगेन अध्ययनं कुर्वन्ति।
११	इति + एव	इत्येव	इत्येव गुरुः अवदत्।
१२	यदि + एव	यद्येव	यद्येव सत्यं तर्हि वद।
१३	कवि + आलयः	कव्यालयः	कव्यालये कविताः सन्ति।
१४	शक्ति + अस्त्रम्	शक्त्यस्त्रम्	शक्त्यस्त्रं वीरस्य आयुधम् अस्ति।
१५	मति + अनुसारम्	मत्यनुसारम्	मत्यनुसारं निर्णयः भवति।
१६	नदी + अत्र	नद्यत्र	नद्यत्र निर्मला अस्ति।
१७	श्री + अनन्तः	श्र्यनन्तः	श्र्यनन्तस्य नाम प्रसिद्धम्।
१८	रवि + उदयः	रव्युदयः	रव्युदये जनाः जागरन्ति।
१९	गिरि + उपरि	गिर्युपरि	गिर्युपरि मन्दिरम् अस्ति।
२०	हरि + अर्चना	हर्यर्चना	हर्यर्चना भक्त्या क्रियते।
२१	सु + आगतम्	स्वागतम्	भवतः स्वागतम् अस्ति।
२२	सु + अस्ति	स्वस्ति	सर्वेभ्यः स्वस्ति भवतु।
२३	अनु + एषणम्	अन्वेषणम्	छात्राः विषयस्य अन्वेषणं कुर्वन्ति।
२४	अनु + अयः	अन्वयः	शब्दानां अन्वयः करणीयः।
२५	सु + अस्ति	स्वस्ति	लोकानां स्वस्ति भवतु।
२६	अनु + इतः	अन्वितः	सः गुणैः अन्वितः अस्ति।
२७	बहु + अर्थः	बह्वर्थः	अस्य शब्दस्य बह्वर्थः अस्ति।
२८	गुरु + आदेशः	गुर्वादेशः	गुर्वादेशः सदैव पालनीयः।
२९	लघु + आहारः	लघ्वाहारः	लघ्वाहारः स्वास्थ्याय हितकरः।
३०	मधु + आलयः	मध्वालयः	मध्वालये मधु सुलभम् अस्ति।
३१	वधू + आगमनम्	वध्वागमनम्	वध्वागमनं हर्षजनकम् अस्ति।
३२	भानु + उदयः	भान्वुदयः	भान्वुदये कमलानि विकसन्ति।
३३	साधु + आचारः	साध्वाचारः	साध्वाचारः सर्वैः पालनीयः।
३४	पितृ + आदेशः	पित्रादेशः	पित्रादेशः पुत्रेण पालनीयः।
३५	मातृ + आज्ञा	मात्राज्ञा	मात्राज्ञा बालकेन पालनीया।
३६	पितृ + अर्थम्	पित्रर्थम्	सः पित्रर्थं कार्यं करोति।
३७	मातृ + उपदेशः	मात्रुपदेशः	मात्रुपदेशः हितकरः अस्ति।
३८	पितृ + उपकारः	पित्रुपकारः	पित्रुपकारः स्मरणीयः अस्ति।
३९	कर्तृ + आदेशः	कर्त्रादेशः	कर्त्रादेशः सर्वैः मान्यः।
४०	भ्रातृ + आगमनम्	भ्रात्रागमनम्	भ्रात्रागमने सर्वे प्रसन्नाः अभवन्।
४१	इति + उक्तम्	इत्युक्तम्	गुरुणा इत्युक्तम्।
४२	प्रति + आभरणम्	प्रत्याभरणम्	प्रत्याभरणं शोभनम् अस्ति।
४३	अति + आचारः	अत्याचारः	अत्याचारः कदापि न करणीयः।
४४	अति + आवश्यकम्	अत्यावश्यकम्	जलम् अत्यावश्यकम् अस्ति।
४५	अभि + आगमनम्	अभ्यागमनम्	अतिथेः अभ्यागमनं जातम्।
४६	अभि + अन्तरम्	अभ्यन्तरम्	गृहस्य अभ्यन्तरं स्वच्छम् अस्ति।
४७	उप + इन्द्रः	उपेन्द्रः	उपेन्द्रः विष्णोः नाम अस्ति।
४८	सु + ईक्षणम्	स्वीक्षणम्	कार्यस्य स्वीक्षणं करणीयम्।
४९	अनु + एषणम्	अन्वेषणम्	वैज्ञानिकाः नूतनस्य ज्ञानस्य अन्वेषणं कुर्वन्ति।
५०	प्रति + अक्षम्	प्रत्यक्षम्	प्रत्यक्षं प्रमाणं महत्त्वपूर्णम् अस्ति।

⭐ परीक्षा के लिए महत्त्वपूर्ण सूत्र

इ + स्वर = य्   →   इत्यादि

ई + स्वर = य्   →   प्रत्युत्तरम्

उ + स्वर = व्   →   अन्वेषणम्

ऊ + स्वर = व्   →   वध्वागमनम्

ऋ + स्वर = र्   →   पित्रादेशः

📘 संस्कृत व्याकरणम् • कक्षा १०
सन्धिः → यण् सन्धिः