✍️ अभ्यास प्रश्न (उत्तर-पत्रिका)
१. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति वदन्तु लिखन्तु च :
| वाक्यम् | उत्तरम् |
|---|---|
| (क) किं वयं पृथिव्याः पुत्राः पुत्र्यः च स्म: ? | आम् |
| (ख) किं रत्नम् अन्विष्यति ? | न |
| (ग) किं शीलं श्रेष्ठम् आभूषणम् अस्ति ? | आम् |
| (घ) किं शरीरम् आद्यं धर्मसाधनम् ? | आम् |
| (ङ) किं गुणानां सर्वदा एव आदरः भवति ? | आम् |
| (च) किं क्रियाशीलः एव विद्वान् भवति ? | आम् |
| (छ) किम् अस्माभिः केवलं मनोरञ्जकानि वाक्यानि वक्तव्यानि ? | न |
| (ज) यः सदा सुखम् इच्छति, किं सः विद्यां प्राप्नोति ? | न |
२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु :
(क) आद्यं धर्मसाधनं किम् ?
उत्तरम् - शरीरम्
उत्तरम् - शरीरम्
(ख) कीदृशं वचः मा ब्रूहि ?
उत्तरम् - दीनम्
उत्तरम् - दीनम्
(ग) श्रेष्ठम् आभूषणं किम् अस्ति ?
उत्तरम् - शीलम्
उत्तरम् - शीलम्
(घ) सर्वेषां मनुष्याणां माता का अस्ति ?
उत्तरम् - पृथ्वी
उत्तरम् - पृथ्वी
(ङ) रत्नानाम् अन्वेषणं के कुर्वन्ति ?
उत्तरम् - ग्राहकाः
उत्तरम् - ग्राहकाः
३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु :
(क) कः विद्वान् अस्ति?
उत्तरम् - अर्जितस्य ज्ञानस्य जीवने आचरणेन, व्यवहारे प्रयोगेण च एव मनुष्यः वास्तविकः विद्वान् भवति न तु केवलम् अध्ययनेन एव ।
उत्तरम् - अर्जितस्य ज्ञानस्य जीवने आचरणेन, व्यवहारे प्रयोगेण च एव मनुष्यः वास्तविकः विद्वान् भवति न तु केवलम् अध्ययनेन एव ।
(ख) गुणिषु पूजास्थानं किम् ?
उत्तरम् - गुणिषु पूजास्थानं गुणाः भवन्ति, न च लिङ्गम् न च वयः ।
उत्तरम् - गुणिषु पूजास्थानं गुणाः भवन्ति, न च लिङ्गम् न च वयः ।
(ग) कः विद्यां न प्राप्नोति ?
उत्तरम् - यः सदैव सुखम् इच्छति, परिश्रमं न करोति, अलसः अस्ति सः विद्यां न प्राप्नोति ।
उत्तरम् - यः सदैव सुखम् इच्छति, परिश्रमं न करोति, अलसः अस्ति सः विद्यां न प्राप्नोति ।
(घ) मनुष्य: विद्याम् अर्थं च कथं साधयेत् ?
उत्तरम् - मनुष्यः ज्ञानं प्राप्तुं समयस्य निरन्तरम् उपयोगः कुर्यात्, एकस्य अपि क्षणस्य नाशः न करणीयः । एवम् एव धनस्य संग्रहं कर्तुम् अपि निरन्तरं प्रत्येकं रुप्यकस्य सङ्ग्रहणं कुर्यात् ।
उत्तरम् - मनुष्यः ज्ञानं प्राप्तुं समयस्य निरन्तरम् उपयोगः कुर्यात्, एकस्य अपि क्षणस्य नाशः न करणीयः । एवम् एव धनस्य संग्रहं कर्तुम् अपि निरन्तरं प्रत्येकं रुप्यकस्य सङ्ग्रहणं कुर्यात् ।
(ङ) कीदृशं वचनं दुर्लभम् ?
उत्तरम् - तादृशं वचनं दुर्लभं भवति यत् हितकारकम् अपि स्यात्, मनोरमम् अपि स्यात् ।
उत्तरम् - तादृशं वचनं दुर्लभं भवति यत् हितकारकम् अपि स्यात्, मनोरमम् अपि स्यात् ।
४. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु :
(क) शीलं परं भूषणम् । ➔ किं परं भूषणम् ?
(ख) मनुष्यः पृथिव्याः सन्तानः अस्ति । ➔ मनुष्यः कस्याः सन्तानः अस्ति ?
(ग) गुणिषु लिङ्गं वयः च न महत्त्वपूर्णम् । ➔ केषु लिङ्गं वयः च न महत्त्वपूर्णम् ?
(घ) हितकारकं मनोहारि च वचः दुर्लभं भवति । ➔ हितकारकं मनोहारि च किम् दुर्लभं भवति ?
५. पाठस्य आधारेण उदाहरणानुसारं समुचितं मेलनं कुर्वन्तु :
| प्रथमः भागः | उचितमेलजम् (उत्तरम्) |
|---|---|
| (क) क्षणशः कणशः साधयेत् | विद्याम् अर्थं च |
| (ख) सर्वश्रेष्ठम् आभूषणम् | शीलम् |
| (ग) रत्नं न अन्विष्यति, तत् | मृग्यते |
| (घ) आद्यं धर्मसाधनम् | शरीरम् |
| (ङ) हितकारकं मनोहारि च वचः | दुर्लभम् |
| (च) पूजास्थानम् | गुणाः |
६. पाठात् अधोलिखितानां पदानां समानार्थकपदानि चित्वा लिखन्तु :
(क) सुतः ➔ पुत्रः
(ख) प्रथमम् ➔ आद्यम्
(ग) धनम् ➔ अर्थम्
(घ) अवस्था ➔ वयः
(ङ) वचनम् ➔ वचः
(च) आचरणम् ➔ शीलम्
७. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कित पदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु :
(क) माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः । ➔ षष्ठी विभक्तिः
(ख) गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः । ➔ सप्तमी विभक्तिः
(ग) शीलं परं भूषणम् । ➔ प्रथमा विभक्तिः
(घ) क्षणशः कणशश्चैव विद्याम् अर्थ च साधयेत् । ➔ द्वितीया विभक्तिः
(ङ) सुखार्थिनः कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम् । ➔ प्रथमा विभक्तिः
(च) हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः । ➔ प्रथमा विभक्तिः
८. यत्र अग्रे स्वरः अस्ति तत्र अनुस्वारस्य स्थाने ‘म्’ लिखित्वा वाक्यानि पुनः लिखन्तु :
(क) न रत्नं अन्विष्यति । ➔ न रत्नम् अन्विष्यति ।
(ख) शरीरं आद्यं खलु धर्मसाधनम् । ➔ शरीरम् आद्यं खलु धर्मसाधनम् ।
(ग) वयं अद्यतनं पाठं पठामः । ➔ वयम् अद्यतनं पाठं पठामः ।
(घ) त्वं अस्माकं गृहं आगच्छ । ➔ त्वम् अस्माकं गृहम् आगच्छ ।
(ङ) अहं एकं प्रश्नं प्रष्टुं इच्छामि । ➔ अहम् एकं प्रश्नं प्रष्टुम् इच्छामि ।
(च) गुणं अर्जयितुं अधिकं प्रयत्नं करोतु । ➔ गुणम् अर्जयितुम् अधिकं प्रयत्नं करोतु ।