2_पाथेयम्

📚 अभ्यासः प्रश्नः – पाथेयम् 📚

1. संस्कृतभाषया एकपदेन उत्तराणि लिखत -

(क) पृथिव्यां कति रत्नानि ?
उत्तर – त्रीणि

(ख) केषाम् उद्गमैः तरवः नसाः भवन्ति ?
उत्तर – फलानाम्

(ग) के समृद्धिभिः अपि अनुद्धताः भवन्ति ?
उत्तर – सत्पुरुषाः

(घ) परं भूषणं किम् ?
उत्तर – शीलम्

(ङ) पयोदाः कैः भूरिविलम्बिनः जायन्ते ?
उत्तर – नवाम्बुभिः

(च) कः कल्पितमेव जनयति ?
उत्तर – कल्पतरुः

(छ) कस्मिन् परितुष्टे दरिद्र धनिकयोः भेदः नश्यति ?
उत्तर – मनसि

2. पूर्णवाक्येन संस्कृतभाषया उत्तराणि लिखत -

(क) गौरवं कथं प्राप्यते ?
उत्तर – गौरवं दानात् प्राप्यते |

(ख) परोपकारिणां स्वभावः कीदृशः वर्तते ?
उत्तर – परोपकारिणां स्वभावः नम्रः वर्तते |

(ग) शोकः किं किं नाशयति ?
उत्तर – शोकः धैर्यं, श्रुतं, सर्वं च नाशयति |

(घ) दरिद्रः कः भवति ?
उत्तर – यस्य तृष्णा विशाला सः दरिद्रः भवति |

(ङ) कस्य किं विभूषणम् ? त्रीणि उदाहरणानि लिखत।
उत्तर – ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता, शौर्यस्य विभूषणं वाक्संयमः, ज्ञानस्य च विभूषणम् उपशमः भवति |

(च) कः सर्वं प्रसूते ?
उत्तर – सतां सङ्गः सर्वं प्रसूते |

(छ) कीदृशी भूमिः तोयं ददाति ?
उत्तर – खन्यमाना भूमिः तोयं ददाति |

3. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आधृत्य प्रश्नान् रचयत -

(क) मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।
उत्तर – कुत्र / केषु

(ख) सद्धिः लीलया प्रोक्तं शिलालिखितमक्षरम्।
उत्तर – कैः

(ग) मध्यमानात् काष्ठात् अग्निर्जायते ।
उत्तर – कीदृशात्

(घ) वैनतेयः अगच्छन् एकं पदं न गच्छति।
उत्तर – कः

(ङ) ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता।
उत्तर – कस्य

(च) उत्साहवर्ता किञ्चिद् असाध्यं नास्ति ।
उत्तर – केषां

(छ) शोकः धैर्यं नाशयति।
उत्तर – किम्

(ज) महान् भवितुं सत्सङ्गतिः अपेक्षिता।
उत्तर – का

4. अधोलिखितप्रश्नान् यथानिर्देशम् उत्तरत -

(क) 'गच्छन् पिपीलको याति योजनानां शतान्यपि' अस्मिन् 'पिपीलकः' इति कर्तृपदस्य किं क्रियापदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – याति

(ख) 'नास्ति शोकसमो रिपुः' अस्मिन् वाक्ये 'मित्रम्' इति पदस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – रिपुः

(ग) 'मार्गारब्धाः सर्वयत्नाः फलन्ति' अस्मिन् वाक्ये किं कर्तृपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – सर्वयत्नाः

(घ) 'स तु भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला' अस्मिन् वाक्ये 'विशाला' इति पदस्य किं विशेष्यपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – तृष्णा

(ङ) 'भूमिस्तोयं खन्यमाना ददाति' अत्र किं विशेषणपदं वर्तते ?
उत्तर – खन्यमाना

(च) 'स्थितिरुच्चैः पयोदानां पयोधीनामथः स्थितिः' अस्मिन् वाक्ये 'मेघानाम्' इति पदस्य किं पर्यायपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – पयोदानाम्

5. स्तम्भद्वये लिखितानां विपरीतार्थकशब्दानां समुचितमेलनं कृत्वा लिखत -

अ-स्तम्भः	ब-स्तम्भः (उत्तरम्)
(क) अर्थवान्	(iii) दरिद्रः
(ख) उच्चैः	(i) अधः
(ग) तृष्णा	(ii) परितोषः
(घ) सज्जनः	(v) दुर्जनः
(ङ) वल्कलैः	(vii) दुकूलैः
(च) शोकः	(vi) हर्षः
(छ) रिपुः	(iv) मित्रम्

6. अधोलिखितेषु द्वे शुद्धे पर्यायपदे चित्वा लिखत -

(क) तरुः - वृक्षः, महीरुहः
उत्तर – वृक्षः, महीरुहः

(ख) पयोदः - मेषः, वारिदः
उत्तर – मेषः, वारिदः

(ग) पयोधिः - उदधिः, जलधिः
उत्तर – उदधिः, जलधिः

(घ) आपः - जलम्, वारि
उत्तर – जलम्, वारि

(ङ) भूमिः - पृथ्वी, वसुन्धरा
उत्तर – पृथ्वी, वसुन्धरा

7. अधोलिखितेषु सूक्तेः शुद्धम् अर्थ चिनुत -

(क) सद्धिस्तु लीलया प्रोक्तं शिलालिखितमक्षरम्।
उत्तर – (iii) सज्जनाः यत् किञ्चित् सामान्येन अपि कथयन्ति तत् पाषाणे लिखितम् इव भवति।

(ख) मार्गारब्धाः सर्वयत्नाः फलन्ति ।
उत्तर – (ii) ताः एव चेष्टाः फलदायिकाः भवन्ति याः उचितमार्गे सोददेश्यं प्रारभ्यन्ते ।

(ग) अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति।
उत्तर – (iii) तीव्रगामी अपि गरुडः यदि न चलति तर्हि एकं पदमपि न सरति ।

8. भावानां समक्षं तेन भावेन सम्बद्धां पङ्क्ति लिखत -

भावः	श्लोकपङ्क्तिः
दानम्	गौरवं प्राप्यते दानात् न तु वित्तस्य सञ्चयात् ।
(क) उत्साहः	सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणाम् |
(ख) सन्तोषः	वयमिह परितुष्टाः वल्कलैस्त्वं दुकूलैः |
(ग) क्षमा	क्षमा बलवतां भूषणम् |
(घ) सत्सङ्गतिः	सतां हि सङ्गः सकलं प्रसूते |
(ङ) परोपकारः	स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् |
(च) शीलम्	सर्वेषामपि सर्वकारणमिदं शीलं परं भूषणम् |

9. समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत -

(क) अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः।

(ख) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम्, अन्नम् सुभाषितम्।

(ग) सोत्साहानां नराणां नास्ति असाध्यम् |

(घ) नास्ति शोकसमः रिपुः।

(ङ) स्थितिरुच्यैः पयोदानाम् अधः स्थितिः पयोधीनाम् |

(च) वयमिह परितुष्टाः वल्कलैः त्वम् दुकूलैः |

(छ) सद्धिः लीलया प्रोक्तं शिलालिखितमक्षरम् |

10. अधोलिखितम् अन्वयं पूरयत -

तरवः फलाद्गमैः नम्राः भवन्ति, नवाम्बुभिः घनाः भूरिविलम्बिनः (भवन्ति), सत्पुरुषाः समृद्धिभिः अनुद्धताः (भवन्ति), परोपकारिणाम् एष एव स्वभावः (भवति) ।