2_नास्ति त्यागसम सुखम्

📚 अभ्यासः प्रश्नः - नास्ति त्यागसम सुखम् 📚

1. एकपदेन उत्तरत -

(क) भगवान् बोधिसत्त्वः कथं शिवीनां राजा अभवत् ?
उत्तरः बहुजन्मार्जितपुण्यफलैः

(ख) सकलं ब्रह्माण्ड कीदृशं सञ्जातम् ?
उत्तरः व्याकुलम्

(ग) के सौभाग्यशालिनः यान् याचकाः शरीरस्य अङ्गानि याचन्ते ?
उत्तरः दानवीराः

(घ) राजा वैद्योक्तविधिना नीलोत्पलम् इव किम् अक्षतम् उत्पाटयत् ?
उत्तरः नेत्रम्

(ङ) राजा कस्य समीपे विहरति स्म ?
उत्तरः सरोवरस्य

(च) राज्ञः काम् आकर्ण्य देशान्तरेभ्योऽपि जनाः आयान्ति स्म ?
उत्तरः दानशीलता

(छ) भूयः प्रीतः शक्रः किम् अयच्छत् ?
उत्तरः वरम्

2. पूर्णवाक्येन उत्तरत -

(क) बोधिसत्त्वः शैशवात् एव कीदृशः आसीत् ?
उत्तरः बोधिसत्त्वः शैशवात् एव वृद्धोपसेवी, विनयशीलः, शास्त्रपारङ्गतः च आसीत् ।

(ख) शिवेः राज्ये याचकाः किं लब्ध्वा सन्तुष्टाः अभवन् ?
उत्तरः शिवेः राज्ये याचकाः धनं लब्ध्वा सन्तुष्टाः अभवन् ।

(ग) नेत्रहीनयाचकस्य रूपं धृत्वा शक्रः बोधिसत्त्वं किम् अवदत् ?
उत्तरः शक्रः अवदत् – रविशशि – तारामण्डलभूषितं एतत् जगत् कथं पश्येयं चक्षुर्हीनः ।

(घ) सकलं ब्रह्माण्डं किं ज्ञात्वा व्याकुलं जातम् ?
उत्तरः राज्ञः स्वगात्रेषु निरासक्तिं ज्ञात्वा सकलं ब्रह्माण्डं व्याकुलं जातम् ।

(ङ) राजा प्रीत्या याचकाय किं समर्पितवान् ?
उत्तरः राजा प्रीत्या याचकाय स्व नेत्रद्वयम् समर्पितवान् ।

(च) शक्रः किं वरम् अयच्छत् ?
उत्तरः शक्रः वरम् अयच्छत् – “शतयोजनपर्यन्तं शैलानां पारं च द्रष्टुं समर्थः भवः ।”

3. अधोलिखित-कथनेषु स्थूलपदानि आधृत्य उदाहरणानुसार प्रश्ननिर्माणं क्रियताम् -

(क) अभीष्टवस्तूनि प्राप्य याचकाः सन्तुष्टाः आसन्।
उत्तरः के ?

(ख) दानशालासु विचरन् राजा अचिन्तयत्।
उत्तरः कुत्र ?

(ग) राजा पुत्रवत् प्रजाः पालयति स्म।
उत्तरः काः ?

(घ) स राजा तान् अकथयत् ।
उत्तरः कान् ?

(ङ) राजा याचकेभ्यः दानं ददाति स्म।
उत्तरः केभ्यः ?

4. अधोलिखित-प्रश्नान् यथानिर्देशम् उत्तरत -

(क) 'शक्रः तत्रैव अन्तर्हितः अभवत्।' अस्मिन् वाक्ये विशेषणपदं किम् ?
उत्तरः अन्तर्हितः

(ख) 'सत्यबलेन तस्य चक्षुः प्रतिष्ठितम् अभवत्।' अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदम् किम् ?
उत्तरः चक्षुः

(ग) 'जनाः तं देशम् आयान्ति स्म।' अस्मिन् वाक्ये विशेष्यपदं किम् ?
उत्तरः देशम्

(घ) 'अर्थिनः तु धनलाभमात्रेण सन्तोषं भजन्ते।' अत्र 'परितोषः' अस्मिन् अर्धे किं पदं प्रयुक्तम् ?
उत्तरः सन्तोषम्

(ङ) 'शतयोजनपर्यन्तं शैलानां पारं च द्रष्टुं समर्थः भव।' अत्र 'असमर्थः' अस्य विलोमपदं किं प्रयुक्तम् ?
उत्तरः समर्थः

(च) 'बोधिसत्त्वः शिवीनां राजा अभवत्।' अत्र क्रियापदं किम् ?
उत्तरः अभवत्

5. समुचितम् अर्थ मेलयत -

(क) शैलानाम् - पर्वतानाम्
(ख) शक्रः - इन्द्रः
(ग) आत्मनः - स्वस्य
(घ) चक्षुः - नेत्रम्
(ङ) उत्पाट्य - निष्कास्य
(च) महीपालः - भूपतिः

6. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं लिखत -

1. (ज) अथ एकदा भगवान् बोधिसत्त्वः बहुजन्मार्जितपुण्यफलैः शिवीनां राजा अभवत् ।
2. (क) स वाल्यात् एव वृद्धोपसेवी, विनयशीलः शास्त्रपारङ्गतः च आसीत् ।
3. (च) जनकल्याणकर्मसु रतः असौ पुत्रवत् प्रजाः पालयति स्म ।
4. (ग) कारुण्य-औदार्यादिसद्‌गुणोपेतः स नगरस्य समन्ततः धन-धान्यसमृद्धाः दानशाला: अकारयत् ।
5. (छ) तत्र अर्थिनां समूहः अन्न-पान-वसन-रजत-सुवर्णादिकानि अभीष्टानि वस्तूनि प्राप्य सन्तुष्टः अभवत् ।
6. (ख) राज्ञः दानशीलताम् आकण्यं देशान्तरेभ्योऽपि जनाः तं देशम् आयान्ति स्म ।
7. (ङ) अथ कदाचित् दानशालासु विचरन् स राजा बहुचनलाभेन सन्तुष्टानाम् अर्थिनां विरलसङ्ख्यां विलोक्य अचिन्तयत् ।
8. (घ) मम अर्थिनः तु धनलाभमात्रेण सन्तोषं भजन्ते ।

7. प्रसङ्गानुसारम् अर्थ चिनुत -

(क) राज्ञः दानशीलताम् आकर्ण्य जनाः तं देशम् आयान्ति स्म ।
उत्तरः (i) श्रुत्वा

(ख) राज्ञः नेत्रदानार्थं निश्चयं ज्ञात्वा अमात्याः विषण्णाः भूत्वा अवदन्।
उत्तरः (ii) खिन्नाः

(ग) यदि भवान् प्रीतः, तदा त्वत्तः एकस्य चक्षुषः दानम् इच्छामि।
उत्तरः (iii) नेत्रस्य

(घ) एकदा राजा सरोवरस्य समीपे विहरति ।
उत्तरः (i) तडागस्य

(ङ) न अयं चिरं परिक्लेशम् अनुभवितुम् अर्हति।
उत्तरः (i) एषः

(च) सकलं ब्रह्माण्ड व्याकुलं सन्जातम्।
उत्तरः (i) सम्पूर्णम्

8. अधः केचन विग्रहाः दत्ताः । समस्तपदानि लिखत -

समास-विग्रहाः	समस्तपदानि
निर्गता बाधा यस्याः सा	निर्बाधा
धान्येन समृद्धाः	धान्यसमृद्धाः
विनयः शीलं यस्य सः	विनयशीलः
वृद्धान् उपसेवितुं शीलं यस्य सः	वृद्धोपसेवी
शक्रस्य प्रभावेण	शक्रप्रभावेण
शास्त्रेषु पारङ्गतः यः सः	शास्त्रपारङ्गतः

9. अधोलिखितानां सूक्तिनाम् अधः सम्बद्धाः पाठान्तर्गतपङ्क्तयः लिख्यन्ताम् -

(क) न त्वहं कामये राज्यं न स्वर्गं नापुनर्भवम्।
उत्तरः नाहं स्वर्गं मोक्षं वा कामये ।

(ख) हुतं च दत्तं च सदैव तिष्ठति।
उत्तरः निधानतां याति दीयमानम् ।

(ग) क्षयम् आयाति सञ्चयात् ।
उत्तरः अदीयमानं निधनैकनिष्ठम् ।

10. अधोलिखितानां वाक्यानां सम्मुखे दत्तेषु भावेषु उचित-भावस्य सम्मेलनं क्रियताम् -

वाक्यानि	भावः
(क) असौ पुत्रवत् प्रजाः पालयति स्म ।	स्नेहः
(ख) सः नगरस्य समन्ततः दानशाला: अकारयत्।	उदारता
(ग) ममार्थिनस्तु धनलाभमात्रेण सन्तोषं लभन्ते ।	निराशा
(घ) राज्ञः नेत्रदाननिश्चयं ज्ञात्वा अमात्याः विषण्णाः जाताः।	दुःखम्
(ङ) अहं भवते चक्षुर्द्वयमेव प्रयच्छामि।	दानवीरता