🚀 अभ्यासः प्रश्नः – भारतीयं विज्ञानम् 🚀
1. निम्नलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि एकपदेन लिखत -
(क) स्वातिनामकः मुनिः कया पीडितः अभवत् ?
उत्तर – पिपासया
उत्तर – पिपासया
(ख) मुनिना कीदृशः शब्दः श्रुतः ?
उत्तर – आह्लादकरः
उत्तर – आह्लादकरः
(ग) मुनिः किं विस्मृत्य वेगेन आश्रमम् आगतवान् ?
उत्तर – तृषाकुलताम्
उत्तर – तृषाकुलताम्
(घ) मुनिना यत् सङ्गीतसाधनं निर्मितम् तस्य किं नाम ?
उत्तर – मृदङ्गः
उत्तर – मृदङ्गः
(ङ) भरतमुनिना किं शास्त्रं विरचितम् ?
उत्तर – नाट्यशास्त्रम्
उत्तर – नाट्यशास्त्रम्
(च) रेखागणितस्य कः सिद्धान्तः शुल्वसूत्रेषु पूर्वमेव निरूपितः ?
उत्तर – पाइथोगोरस
उत्तर – पाइथोगोरस
(छ) कस्मिन् विश्वविद्यालये कृषिः, आयुर्वेदः, पशुविज्ञानम् आदयः विषयाः अध्याप्यन्ते स्म ?
उत्तर – नालन्दा
उत्तर – नालन्दा
(ज) प्राचीना भारतीयविज्ञानपरम्परा कीदृशी आसीत् ?
उत्तर – अति उत्कृष्टा
उत्तर – अति उत्कृष्टा
(झ) 'सर्वे भवन्तु सुखिनः' इति कस्याः सभ्यतायाः मूलमन्त्रम् ?
उत्तर – भारतीयसभ्यतायाः
उत्तर – भारतीयसभ्यतायाः
2. पूर्णवाक्येन संस्कृतभाषाया उत्तरत -
(क) स्वातिमुनिः किम् अन्विष्टवान् ?
उत्तर – स्वातिमुनिः सङ्गीतसाधनेषु प्रतिध्वनेः उत्पादनार्थं यः सूक्ष्मक्रम आवश्यकः तम् अन्विष्टवान् |
उत्तर – स्वातिमुनिः सङ्गीतसाधनेषु प्रतिध्वनेः उत्पादनार्थं यः सूक्ष्मक्रम आवश्यकः तम् अन्विष्टवान् |
(ख) प्राचीनभारतीयविज्ञानस्य पञ्चशाखानां नामानि लिखत।
उत्तर – भौतिकविज्ञानम्, जीवविज्ञानम्, भूविज्ञानम्, खगोलविज्ञानम्, नक्षत्रविज्ञानम् च |
उत्तर – भौतिकविज्ञानम्, जीवविज्ञानम्, भूविज्ञानम्, खगोलविज्ञानम्, नक्षत्रविज्ञानम् च |
(ग) वृक्षाणां पर्णैः काः क्रियाः क्रियन्ते ?
उत्तर – वृक्षाणां पर्णैः प्रकाशनिस्सारणप्रक्रिया, पर्णस्य अवान्तरभागाः, पर्णकेषु स्थितः प्लाज्मा, बीजनिर्माणमादयः क्रियाः क्रियन्ते |
उत्तर – वृक्षाणां पर्णैः प्रकाशनिस्सारणप्रक्रिया, पर्णस्य अवान्तरभागाः, पर्णकेषु स्थितः प्लाज्मा, बीजनिर्माणमादयः क्रियाः क्रियन्ते |
(घ) बोधयनाचार्येण शुल्वसूत्रेषु किं निरूपितम् ?
उत्तर – बोधयनाचार्येण शुल्वसूत्रेषु “पाइथोगोरस” इति सिद्धान्तः निरूपितः |
उत्तर – बोधयनाचार्येण शुल्वसूत्रेषु “पाइथोगोरस” इति सिद्धान्तः निरूपितः |
(ङ) पञ्चविद्यानां नामानि लिखत।
उत्तर – पञ्चविद्यानां नामानि सन्ति – शब्दविद्या, शिल्पस्थानम्, आयुर्वेदः, हेतुविद्या आध्यात्मिकी विद्या च |
उत्तर – पञ्चविद्यानां नामानि सन्ति – शब्दविद्या, शिल्पस्थानम्, आयुर्वेदः, हेतुविद्या आध्यात्मिकी विद्या च |
(च) प्राचीना भारतीयविज्ञानपरम्परा कीदृशी आसीत् ?
उत्तर – प्राचीना भारतीयविज्ञानपरम्परा अति उत्कृष्टा मानवीयमूल्ययुक्ता च आसीत् |
उत्तर – प्राचीना भारतीयविज्ञानपरम्परा अति उत्कृष्टा मानवीयमूल्ययुक्ता च आसीत् |
(छ) भारतीयसभ्यतायाः मूलमन्त्रः कः अस्ति ?
उत्तर – भारतीयसभ्यतायाः मूलमन्त्रः अस्ति – सर्वे भवन्तु सुखिनः |
उत्तर – भारतीयसभ्यतायाः मूलमन्त्रः अस्ति – सर्वे भवन्तु सुखिनः |
3. स्थूलाक्षरपदानि उत्तराणि स्युः इति दृष्ट्या प्रश्ननिर्माणं कुरुत -
(क) जलमूलम् अन्विष्यता स्वातिमुनिना आह्लादकरः शब्दः श्रुतः ।
उत्तर – किम्
उत्तर – किम्
(ख) अग्रे गत्वा पर्वतात् पततः जलबिन्दून् अपश्यत् सः।
उत्तर – कस्मात्
उत्तर – कस्मात्
(ग) जलबिन्दवः मधुरसङ्गीतं जनयन्ति स्म।
उत्तर – किम्
उत्तर – किम्
(घ) प्रतिध्वनिविज्ञानं विना सङ्गीतसाधनानां निर्माणम् असाध्यम्।
उत्तर – केषाम्
उत्तर – केषाम्
(ङ) विज्ञाने गभीराध्ययनं कृत्वा अस्माकं पूर्वजैः अभूतपूर्वाः सिद्धयः सम्प्राप्ताः ।
उत्तर – कस्मिन्
उत्तर – कस्मिन्
(च) वृक्षायुर्वेदः महर्षिपराशरेण विरचितः ।
उत्तर – केन
उत्तर – केन
4. अधोलिखितान् प्रश्नान् यथानिर्देशम् उत्तरत -
(क) 'एकदा स्वातिनामकः मुनिः पिपासया पीडितोऽभवत्।' अत्र क्रियापदं किम् ?
उत्तर – अभवत् |
उत्तर – अभवत् |
(ख) 'वृक्षायुर्वेदे वृक्षाणां पर्णैः क्रियमाणाः विविधाः क्रियाः वर्णिताः।' अत्र 'विविधाः' इति पदस्य किं विशेष्यपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – क्रियाः |
उत्तर – क्रियाः |
(ग) 'प्रथमा शब्दविद्या तु व्याकरणस्य ज्ञानाय अभवत्।' अत्र विशेषणपदं किम् ?
उत्तर – प्रथमा |
उत्तर – प्रथमा |
(घ) 'सर्वे भवन्तु सुखिनः।' अत्र कर्तृपदं किम् ?
उत्तर – सर्वे |
उत्तर – सर्वे |
(ङ) 'सः तृषाकुलतां विस्मृत्य वेगेन आश्रमम् आगतवान्।' अस्मिन् वाक्ये 'स्मृत्वा' इति पदस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – विस्मृत्य |
उत्तर – विस्मृत्य |
(च) 'सर्वे सन्तु निरामयाः' अस्मिन् वाक्ये 'रोगरहिताः' इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – निरामयाः |
उत्तर – निरामयाः |
5. कथाक्रमानुसारम् अधोलिखितानि वाक्यानि पुनः लिखत -
1. (ख) एकदा स्वातिनामकः मुनिः आसीत्।
2. (घ) सः पिपासया पीडितोऽभवत्।
3. (च) तं शब्दम् अनुसृत्य स अग्रे गतः ।
4. (ग) तत्र पर्वतात् पतन्तः जलबिन्दवः शुष्कपर्णानाम् उपरि पतित्वा मधुरं सङ्गीतं जनयन्ति स्म।
5. (छ) एतद् अवगत्य प्रेरितः स तृषाकुलतां विस्मृत्य वेगेन आश्रमम् आगतवान्।
6. (क) सङ्गीतसाधनेषु प्रतिध्वनेः उत्पादनार्थं यः सूक्ष्मक्रमः आवश्यकः तम् अन्विष्टवान् सः ।
7. (ङ) एवं यत् सङ्गीतसाधनं निर्मितवान् तस्य नाम मृदङ्ग इति।
6. विशेषण-विशेष्याणां मेलनं कृत्वा लिखत -
| विशेषणानि | विशेष्याणि (उत्तरम्) |
|---|---|
| (क) मधुरम् | (iv) सङ्गीतम् |
| (ख) आह्लादकरः | (v) शब्दः |
| (ग) अत्युत्कृष्टा | (i) परम्परा |
| (घ) विविधाः | (iii) क्रियाः |
| (ङ) सुखिनः | (ii) सर्वे |
7. अधोलिखितविद्यानां विषयैः सह मेलनं कृत्वा लिखत -
| विद्या | विषयः (उत्तरम्) |
|---|---|
| (क) हेतुविद्या | (ii) न्यायादिदर्शनम् |
| (ख) शिल्पस्थानम् | (iii) यन्त्रनिर्माणविधिः |
| (ग) आध्यात्मिकी | (iv) जीवनदर्शनम् |
| (घ) आयुर्वेदः | (v) शरीरक्षा |
| (ङ) शब्दविद्या | (i) व्याकरणम् |