3_रमणीया हि सृष्टिः एषा

📚 अभ्यासः प्रश्नः - रमणीया हि सृष्टिः एषा 📚

1. अधोलिखितान् प्रश्नान् 'आम्' अथवा 'नहि' माध्यमेन उत्तरत -

(क) किं 'का का' इति राजहंसस्य ध्वनिः ?
उत्तर – नहि |

(ख) किं काकः मेध्यम् अमेध्यं वा सर्वमेव भक्षयति ?
उत्तर – आम् |

(ग) किं कुक्कुटाः नगरेषु सर्वत्र सुलभाः एव ?
उत्तर – नहि |

(घ) किं राजहंसी श्लोकद्वयं पठति ?
उत्तर – नहि |

(ङ) किं बकः श्वेतः भवति ?
उत्तर – आम् |

(च) किं वर्षाणाम् अभिनन्दनं बकः करोति ?
उत्तर – आम् |

(छ) किं मयूरः एव अस्माकं राष्ट्रपक्षी ?
उत्तर - आम् |

(ज) किं मयूरः क्रोधेन प्रविशति ?
उत्तर - आम् |

(झ) किं कोकिलः एव मधुमासे आम्रवृक्षे स्थित्वा गायति ?
उत्तर - आम् |

(ञ) किं राजहंसः एव नीरक्षीरविवेकी मन्यते ?
उत्तर – आम् |

2. अधोलिखितप्रश्नान् पूर्णवाक्येन उत्तरत -

(क) राजहंसः राजहंसी च काकध्वनिं कस्यां वेलायां शृणुतः ?
उत्तर - राजहंसः राजहंसी च काकध्वनिं प्रभातवेलायां शृणुतः |

(ख) मयूरः केन पक्षिराजः कृतः ?
उत्तर - मयूरः विधात्रा पक्षिराजः कृतः |

(ग) कोकिलः कुत्र स्थित्वा पञ्चमस्वरेण गायति ?
उत्तर - कोकिलः आम्रवृक्षे स्थित्वा पञ्चमस्वरेण गायति |

(घ) मातरः शिशून् किं कथयन्ति ?
उत्तर - मातरः शिशून् कथयन्ति यत् – अनृतं वदसि चेत काकः दशेत् |

(ङ) केषाम् ऐक्यं जगत्प्रसिद्धम् ?
उत्तर – काकानाम् ऐक्यं जगत्प्रसिद्धम् |

(च) काकपिकयोः भेदः कदा ज्ञायते ?
उत्तर - काकपिकयोः भेदः वसन्तसमये ज्ञायते |

(छ) कीदृशी सृष्टिः एषा ?
उत्तर – रमणीया सृष्टिः एषा |

(ज) केन समयः वृथा न यापयितव्यः ?
उत्तर – कलहेन समयः वृथा न यापयितव्यः |

3. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -

(क) नेपथ्ये काकध्वनिः श्रूयते ।
उत्तर – कुत्र

(ख) काकः प्रभाते 'का का' ध्वनिना सुप्तान् प्रबोधयति ।
उत्तर – कान्

(ग) मयूरस्य पिच्छानां सौन्दर्यम् अद्भुतम् अस्ति।
उत्तर – केषाम्

(घ) बकः मीनान् छलेन अधिगृह्य क्रूरतया भक्षयति ।
उत्तर – कथम्

(ङ) जगत्पतेः एषा सृष्टिः रमणीया अस्ति।
उत्तर – कीदृशी

(च) मयूरस्य नृत्यं प्रकृतेः आराधना।
उत्तर – कस्याः

(छ) आयुषः एकः अपि क्षणः स्वर्णकोटिकैः न लभ्यते।
उत्तर – कस्य

(ज) हंसः वर्षौं तु मानसं पलायते।
उत्तर – कदा

4. यथानिर्देशम् उत्तरत -

(क) 'जनाः प्रियस्य आगमनसङ्केतं मत्वा हष्यन्ति।' अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम् अस्ति ?
उत्तर – जनाः

(ख) 'अलम् अलं मिथः कलहेन।' वाक्येऽस्मिन् 'परस्परम्' इति पदस्य किं पर्यायपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – मिथः

(ग) 'आपत्काले सरांसि त्यक्त्वा दूरं व्रजसि।' वाक्येऽस्मिन् किं क्रियापदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – व्रजसि

(घ) 'सत्यम्' इति परस्य किं विलोमपदं पाते प्रयुक्तम् ?
उत्तर – अनृतम्

(ङ) 'दुग्धधवलाः' इति विशेषणपदस्य किं विशेष्यपदं पाठे प्रयुक्तम् ?
उत्तर – पक्षाः

(च) 'पिच्छानाम्' इति पदस्य विशेषणपदं पाठात् चित्वा लिखत ।
उत्तर – चारुवर्तुलचन्द्रिकाशोभितानाम्

(छ) 'विचित्रा खलु दैवगतिः।' अत्र विशेष्यपदं किम् अस्ति ?
उत्तर – दैवगतिः

5. अधोलिखितपदानां समुचितं पर्यायपदं पाठात् चित्वा लिखत -

(क) असत्यम् - अनृतम्
(ख) शरीरम् - गात्रम्
(ग) गृहीत्वा - अधिगृह्य
(घ) प्रात: कालः - प्रभातवेला
(ङ) प्रसीदन्ति - हृष्यन्ति

6. उदाहरणम् अनुसृत्य रिक्तस्थानानि पूरयत -

(क) राजहंसी राजहंसं कथयति यत् काकस्य कर्म अपि कृष्णम्।

(ख) काकः राजहंसी कथयति यत् यदि सः (काकः) कृष्णवर्णः तर्हि श्रीरामस्य वर्णः कीदृशः ?

(ग) राजहंसः काकं कथयति यत् एतत् कार्यं तु कुक्कुटोऽपि करोति।

(घ) बकः राजहंसं कथयति यत् तस्य किं महत्त्वम् ?

(ङ) मयूरः बकं कथयति यत् तस्य ध्यानावस्थां को न जानाति ?

(च) कोकिलः मयूरं कथयति यत् अलम् 'अतिविकत्थनेन' ।

(छ) काकः कोकिलं कथयति यत् सः एव करुणापरः पक्षिसम्राट् !

7. अधोलिखितेषु वाक्येषु समुचितं पदं लिखत -

(क) राजहंसः काकस्य ध्वनिं श्रुत्वा व्याकुलः भवति।

(ख) काकः राजहंस्याः कथनं श्रुत्वा तु क्रुद्धः भवति परं राजहंसस्य वचनं श्रुत्वा विहसति ।

(ग) राजहंसी काकस्य वचनं श्रुत्वा तं 'वाचाल' इति कथयति।

(घ) मयूरः बकस्य वचांसि श्रुत्वा प्रविशति ।

(ङ) कोकिलः मयूरस्य वाचांसि श्रुत्वा प्रविशति।

(च) अन्ते प्रकृतिमाता प्रविशति ।

8. पाठगतश्लोकानां भावस्पष्टीकरणम् उचितपदैः कुरुत -

(क) यदि काकस्य चञ्चुदेशे माणिक्यरत्नम् अपि भवेत् तथापि सः राजहंसः न मन्यते अपितु काकः एव। एवमेव यदि काकस्य पक्षाः मणिभिः ग्रथिताः भवेयुः तथापि सः काकः एव न राजहंसः ।

(ख) हंसः श्वेतवर्णः बकस्य अपि च वर्णः श्वेत एव। अतः बकहंसयोः वर्णदृष्ट्या कोऽपि न भेदः परं हंसः एव विवेकशीलः मन्यते न तु बकः ।

(ग) काकस्य वर्णः कृष्णः पिकस्य अपि वर्णः कृष्णः । एतयोः भेदः तु वसन्तकाले एव ज्ञायते यत् काकः काकः पिकः च पिकः अस्ति।

9. निम्नलिखितकथनेषु स्थूलानि सर्वनामपदानि 'कस्मै प्रयुक्तानि' इति लिखत -

कथनानि	कस्मै प्रयुक्तं सर्वनामपदम्
सर्वथा जागरूकः अहम्।	काकाय
(क) सरस्तीरे विहरति मयि ।	राजहंसाय
(ख) कथं माम् अधिक्षिपसि ?	बकाय
(ग) अहम् एव ते अभिनन्दनं करोमि ।	बकाय
(घ) मम नृत्यं तु प्रकृतेः आराधना ।	मयूराय
(ङ) अहं पञ्चमस्वरेण गायामि ।	कोकिलाय
(च) अहमेव सर्वशिरोमणिः ।	बकाय
(छ) सर्वैः एव मे शोभा ।	प्रकृत्यै
(ज) अहमेव नीरक्षीरविवेकी ।	राजहंसाय

10. केन कथितानि एतानि कथनानि ?

कथनानि	वक्ता
(क) अहं तु अतीव कर्तव्यपरायणः।	काकः
(ख) नीरक्षीरविवेके तु हंसो हंसः बको बकः।	राजहंसः
(ग) दुग्धधवलाः मे पक्षाः।	बकः
(घ) अहमेव सर्वशिरोमणिः ।	बकः
(ङ) सर्वेषामेव महत्त्वं विद्यते यथासमयम्।	प्रकृतिमाता

11. अधोलिखितवाक्येषु समस्तपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत -

(क) राजहंसः हंसी च (सरसः तीर) सरस्तीरे विहरतः ।

(ख) तत्र (काकस्य ध्वनिः) काकध्वनिः अपि श्रूयते ।

(ग) काकः (क्रोधेन सहितम्) सक्रोधम् प्रविशति ।

(घ) काकः आत्मानं (सत्यं प्रियं यस्य तम्) सत्यप्रियम् कथयति ।

(ङ) काकस्य चञ्चुदेशे (माणिक्यानि च रत्नानि च तेषां समाहारः) माणिक्यरत्नम् भवेत् तथापि सः राजहंसः न भवति ।

(च) बकः (स्थिता प्रज्ञा यस्य सः) स्थितप्रज्ञः इव जले बहुकालपर्यन्तं तिष्ठति ।

(छ) (समयम् अनतिक्रम्य) यथासमयम् सर्वेषां महत्त्वं विद्यते ।

12. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां प्रसङ्गानुसारम् उचितम् अर्थ चित्वा लिखत -

(क) मेध्यम् अमेध्यं सर्वमेव भक्षयति ।
उत्तर – (iii) विशुद्धम्

(ख) अस्माकम् ऐक्यं तु जगत्प्रसिद्धम्।
उत्तर – (i) एकता

(ग) काकस्य गात्रं यदि काञ्चनस्य ।
उत्तर – (iii) शरीरम्

(घ) आपत्काले सरांसि त्यक्त्वा दूरं व्रजसि ।
उत्तर – (iii) गच्छसि

(ङ) बकः मीनान् छलेन अधिगृह्य क्रूरतया भक्षयति ।
उत्तर – (i) गृहीत्वा