1_वाङ्मयं तपः

📚 अभ्यासः प्रश्नः - प्रथमः पाठः * वाङ्मयं तपः 📚

1. निम्नलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन उत्तरत -

(क) का अस्माकं सन्निधिं कुर्यात् ?
उत्तर – शारदा

(ख) कोशः कथम् अस्ति ?
उत्तर – अपूर्वः

(ग) सत्यसमं किम् अस्ति ?
उत्तर – तपः

(घ) कीदृशी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति ?
उत्तर – मधुरभाषिणी

(ङ) पाठकानां कति गुणाः श्लोके वर्णिताः ?
उत्तर – षट्

(च) स्वस्य मेधया कः पादम् आदत्ते ?
उत्तर – शिष्यः

2. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत -

(क) भारत्याः कोशः कीदृशः विद्यते ?
उत्तर – भारत्याः कोशः अपूर्वः विद्यते | यः व्ययतः वृद्धिम् आयाति संचयात् च क्षयम् आयाति |

(ख) के पाठकाः गुणाः सन्ति ?
उत्तर – माधुर्यं, अक्षरव्यक्तिः, पदच्छेदः, सुस्वरः, धैर्यं लयसमर्थः च पाठकाः गुणाः सन्ति |

(ग) धियः गुणाः के के सन्ति ?
उत्तर – शुश्रूषा, श्रवणं, ग्रहणम्, धारणम्, ऊहः, अपोहः, अर्थविज्ञानम् तत्त्वज्ञानम् च धियः गुणाः सन्ति |

(घ) शिष्यः विद्यायाः अर्जनं कथं करोति ?
उत्तर – शिष्यः आचार्यात् पादं, स्वमेधया पादं, कालेन पादं सब्रह्मचारिभिः च पादम् अर्जनं करोति |

(ङ) कीदृशी शारदा सन्निधिं क्रियात् ?
उत्तर – शारद-अम्भोज-वदना सर्वदा शारदा सन्निधिं क्रियात् |

(च) वाङ्मयं तपः किम् उच्यते ?
उत्तर – वाक्यम् अनुद्वेगकरम्, सत्यम्-प्रियहितं, स्वाध्याय-अभ्यसनं च वाङ्मयं तपः उच्यते |

3. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -

(क) शारदा सर्वदा अस्माकं समीपे वसेत्।
उत्तर – का

(ख) भारत्याः कोशः अपूर्वः।
उत्तर – कस्याः

(ग) मधुरभाषिणी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति ।
उत्तर – कम्

(घ) पाठकस्य षट् गुणाः सन्ति ।
उत्तर – कति

(ङ) सत्येन समं सुखं नास्ति।
उत्तर – केन

(च) अनुद्वेगकरं वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते ।
उत्तर – कीदृशं

(छ) रागस्य विलोमः त्यागः ।
उत्तर – कस्य

4. अधोलिखितान् प्रश्नान् यथानिर्देशम् उत्तरत -

(क) 'अपूर्वः कोशोऽयं विद्यते तव भारति।' अत्र क्रियापदं किम् ?
उत्तर – विद्यते

(ख) प्रथमे श्लोके कर्तृपदं किम् ?
उत्तर – शारदा

(ग) 'शीतला छाया' अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम् ?
उत्तर – छाया

(घ) 'उद्वेगकरम्' इति पदस्य विलोमपदं पाठात् चित्वा लिखत।
उत्तर – अनुद्वेगकरम्

(ङ) 'शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा।' अस्मिन् वाक्ये 'श्रोतुम् इच्छा' इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
उत्तर – शुश्रूषा

(च) 'व्ययतः' इति पदस्य विलोमपदं पाठात् चित्वा लिखत।
उत्तर – संचयात्

5. स्तम्भद्वये लिखितानां समानार्थकशब्दानां समुचितं मेलनं कृत्वा लिखत -

अ-स्तम्भः	ब-स्तम्भः (उत्तरम्)
(क) शुश्रूषा	श्रोतुमिच्छा
(ख) ऊहः	पक्षे तर्कः
(ग) अपोहः	शङ्कानिवारणम्
(घ) पादम्	चतुर्थांशम्
(ङ) सन्निधिम्	निवासम्
(च) वदनम्	मुखम्
(छ) वाक्	वाणी
(ज) भारती	सरस्वती

6. उपयुक्तं विशेषणं चित्वा विशेष्येण सह योजयित्वा लिखत -

(क) मधुरभाषिणी वाणी
(ख) शीतला छाया
(ग) सर्वदा शारदा
(घ) विद्यासमम् चक्षुः
(ङ) शीतलम् सलिलम्
(च) वाङ्मयम् तपः
(छ) अपूर्वः कोशः
(ज) प्रियहितम् वाक्यम्

7. समानभावमयीः पङ्क्तिः योजयत -

प्रथमपङ्क्तिः	समानभावमयी पङ्क्तिः
(i) नास्ति विद्यासमं चक्षुः ।	(ग) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम् ।
(ii) व्ययतः वृद्धिमायाति ।	(ङ) दत्ता भवति विस्तृता ।
(iii) वदनाम्बुजे सन्निधिं क्रियात्।	(क) मुखकमले निवासं कुर्यात्।
(iv) मधुरभाषिणी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति।	(ख) वाङ्माधुर्यात् नान्यदस्ति प्रियत्वम्।
(v) पादं सब्रह्मचारिभिः	(घ) शिक्ष्यते सहपाठिभिः।

8. रेखाचित्रं पूरयत (विद्यायाः अर्जनं / पाठकाः गुणाः / धियः गुणाः) -

शिष्यः पादं प्राप्नोति:
1. आचार्यात्
2. स्वमेधया
3. कालेन
4. सब्रह्मचारिभिः

पाठकानां गुणाः:
1. माधुर्यम्
2. अक्षरव्यक्तिः
3. पदच्छेदः
4. सुस्वरः
5. धैर्यम्
6. लयसमर्थम्

बुद्धेः गुणाः:
1. शुश्रूषा
2. श्रवणम्
3. ग्रहणम्
4. धारणम्
5. ऊहः, 6. अपोहः,
7. अर्थविज्ञानम्, 8. तत्त्वज्ञानम्

9. वाक्यांशं पूरयत -

(क) व्ययतः वृद्धिमायाति
उत्तर – क्षयमायाति संचयात् |

(ख) नास्ति रागसमं दुःखम्
उत्तर – नास्ति त्यागसमं सुखम् |

(ग) नास्ति विद्यासमं चक्षुः
उत्तर – नास्ति सत्यसमं तपः |

(घ) आचार्यात्पादमादत्ते
उत्तर – पादं शिष्यः स्वमेधया |

10. श्लोकमाश्रित्य समुचितक्रमेण अन्वयं पूरयत -

(क) हे भारति! तव अयम् कोशः कः अपि अपूर्वः विद्यते। (अयम्) व्ययतः वृद्धिम् आयाति सञ्चयात् च क्षयम् आयाति ।

(ख) विद्यासमम् चक्षुः न अस्ति, सत्यसमम् तपः न अस्ति, रागसमम् दुःखम् न अस्ति त्यागसमं सुखम् न अस्ति।

(ग) यत् वाक्यम् अनुद्वेगकरम् सत्यम् प्रियहितम् च (तथा) स्वाध्याय-अभ्यसनम् च एव वाङ्मयम् तपः उच्यते।

11. अधोलिखितपङ्क्तिषु स्थूलाक्षरपदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् अर्थ चिनुत -

(क) स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तपः उच्यते।
उत्तर – (ii) वाचिकम्

(খ) आचार्यात् पादम् आदत्ते ।
उत्तर – (iii) चतुर्थांशम्

(ग) माधुर्यम् अक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः ।
उत्तर – (ii) कोमलतया वर्णोच्चारणम्

(घ) सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात्।
उत्तर – (i) सर्वं ददाति इति

12. रेखाङ्कित्तपदानां समस्तपदं विग्रहं वा लिखत -

(क) नास्ति विद्यासमं चक्षुः ।
उत्तर – विद्यया समम्

(ख) नास्ति त्यागेन समं सुखम्।
उत्तर – त्यागसमम्

(ग) न तथा शीतलसलिलं पुरुषं प्रह्लादयति ।
उत्तर – शीतलं च तत् सलिलम्

(घ) न चन्दनस्य रसः मानवं तथा तर्पयति ।
उत्तर – चन्दनरसः

(ङ) सर्वदा शारदा अस्माकं सन्निधिं क्रियात् ।
उत्तर – सर्वं ददाति इति

(च) शारदाम्भोजम् इव वदनं यस्याः सा अस्माकं वदनाम्बुजे सन्निधिं क्रियात् ।
उत्तर – शारदाम्भोजवदना

(छ) अनुद्वेगकरं वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते।
उत्तर – न उद्वेगकरम् इति

13. वाल्मीकिवर्गः व्यासवर्गश्च (प्रश्न-उत्तर क्रीडा)

वाल्मीकिवर्गः	व्यासवर्गः
(क) 'अम्भोजः' इति शब्दस्य पर्यायः कः ?	अम्बुजः / नीरजः
शरद्	(ख) 'शरत्कालीन' इति कस्य अर्थः ?
(ग) सरस्वत्याः कोशः कथं वर्धते ?	व्ययतः
विद्यया समम्	(घ) कया समं चक्षुर्न विद्यते ?
(ङ) कीदृशी वाणी पुरुषं प्रसन्नं करोति ?	मधुरभाषिणी वाणी
अस्माकं वदनाम्बुजे	(च) शारदा सर्वदा कुत्र निवसेत् ?
(छ) उद्वेगकरम् इत्यस्य कः विलोमः ?	अनुद्वेगकरम्
पादम्	(ज) सप्तमे श्लोके 'चतुर्थांशः' कस्य अर्थः ?
(झ) 'ऊहः' शब्दस्य कः विलोमः ?	अपोहः
शुश्रूषा	(ञ) बुद्धेः प्रथमः गुणः कः ?