✍️ अभ्यास कार्यम्
1. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु :
| प्रश्नः | उत्तरम् |
|---|---|
| (क) विद्याहीनाः कीदृशाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ? | निर्गन्धाः |
| (ख) धीमतां कालः कथं गच्छति ? | काव्यशास्त्रविनोदेन |
| (ग) केषां कालः निद्रया कलहेन वा गच्छति ? | मूर्खाणाम् |
| (घ) खलस्य विद्या किमर्थम् ? | विवादाय |
| (ङ) सज्जनस्य विद्या किमर्थम् ? | ज्ञानाय |
| (च) चन्द्रः केषां भूषणम् अस्ति ? | ताराणाम् |
| (छ) सर्वधनप्रधानं किम् ? | विद्याधनम् |
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु :
(क) निर्गन्धाः किंशुकाः इव के न शोभन्ते ?
उत्तरम् - निर्गन्धाः किंशुकाः इव विद्याहीनाः न शोभन्ते ।
उत्तरम् - निर्गन्धाः किंशुकाः इव विद्याहीनाः न शोभन्ते ।
(ख) मूर्खाणां कालः कथं गच्छति ?
उत्तरम् - मूर्खाणां कालः व्यसनेन, निद्रया, कलहेन वा गच्छति ।
उत्तरम् - मूर्खाणां कालः व्यसनेन, निद्रया, कलहेन वा गच्छति ।
(ग) दुर्जनः विद्यायाः धनस्य शक्तेः च उपयोगं कथं करोति ?
उत्तरम् - दुर्जनः विद्यायाः उपयोगं विवादाय, धनस्य उपयोगं मदाय, शक्तेः उपयोगं परेषाम् पीडनाय च करोति ।
उत्तरम् - दुर्जनः विद्यायाः उपयोगं विवादाय, धनस्य उपयोगं मदाय, शक्तेः उपयोगं परेषाम् पीडनाय च करोति ।
(घ) कीदृशाः मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति ?
उत्तरम् - ये मनुष्याः न विद्यां, न तपो, न दानं, न ज्ञानं, न शीलं, न गुणं, न धर्मं च जानन्ति, ते भुवि भारभूताः भवन्ति ।
उत्तरम् - ये मनुष्याः न विद्यां, न तपो, न दानं, न ज्ञानं, न शीलं, न गुणं, न धर्मं च जानन्ति, ते भुवि भारभूताः भवन्ति ।
(ङ) शनैः शनैः कानि साधनीयानि ?
उत्तरम् - शनैः शनैः विद्या, वित्तं, गिरिषु आरोहणं, पञ्चैतानि च साधनीयानि ।
उत्तरम् - शनैः शनैः विद्या, वित्तं, गिरिषु आरोहणं, पञ्चैतानि च साधनीयानि ।
३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु :
(क) तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च ➔ यदा विद्या भवेत्तव
(ख) खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् ➔ ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय
(ग) शनैर्विद्या शनैर्वित्तं ➔ पञ्चैतानि शनैः शनैः
(घ) विद्याहीना न शोभन्ते ➔ निर्गन्धा इव किंशुकाः
(ङ) न चोरहार्यं न च राजहार्यम् ➔ न भातृभाज्यं न च भारकारि
(च) विद्या राजसु पूज्यते ➔ न हि धनम्
(छ) अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यः ➔ विद्याभ्यासं समाचरेत्
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु :
(क) राजा पृथिव्याः भूषणं भवति । ➔ राजा कस्याः भूषणं भवति ?
(ख) साधोः विद्या ज्ञानाय भवति । ➔ कस्य विद्या ज्ञानाय भवति ?
(ग) विद्या गुरूणां गुरुः । ➔ विद्या केषाम् गुरुः ?
(घ) ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः भवन्ति । ➔ ते मर्त्यलोके भुवि कीदृशाः भवन्ति ?
(ङ) विद्याहीनाः न शोभन्ते । ➔ के न शोभन्ते ?
(च) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम् । ➔ सर्वस्य लोचनं किम् ?
(छ) विद्या राजसु पूज्यते । ➔ का राजसु पूज्यते ?
(ज) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । ➔ केन कालो गच्छति धीमताम् ?
५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु :
मञ्जूषा: (रक्षणाय, मदाय, विवादाय, परिपीडनाय, ज्ञानाय, दानाय)
| सज्जनस्य | दुर्जनस्य |
|---|---|
| शक्तिः - रक्षणाय | शक्तिः - परिपीडनाय |
| विद्या - ज्ञानाय | विद्या - विवादाय |
| धनम् - दानाय | धनम् - मदाय |
६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु :
यथा – ताराणाम् ➔ षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्
| पदम् | विभक्तिः | वचनम् |
|---|---|---|
| (क) विद्याम् | द्वितीया विभक्तिः | एकवचनम् |
| (ख) धनस्य | षष्ठी विभक्तिः | एकवचनम् |
| (ग) कलहेन | तृतीया विभक्तिः | एकवचनम् |
| (घ) नराणाम् | षष्ठी विभक्तिः | बहुवचनम् |
| (ङ) मर्त्यलोके | सप्तमी विभक्तिः | एकवचनम् |
| (च) ज्ञानाय | चतुर्थी विभक्तिः | एकवचनम् |
| (छ) राजसु | सप्तमी विभक्तिः | बहुवचनम् |