✍️ अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत:
| प्रश्न | उत्तरम् |
|---|---|
| (क) श्रद्धावान् जनः किं लभते? | ज्ञानम् |
| (ख) कस्मात् सम्मोहः जायते? | सङ्गात् |
| (ग) सम्मोहात् किं जायते? | स्मृतिविभ्रमः |
| (घ) अर्जुनाय गीतां कः उपदिष्टवान्? | कृष्णः |
| (ङ) हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः नरः कस्य प्रियः भवति? | मम (ईश्वरस्य) |
२. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत:
(क) कीदृशं वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते?
उत्तरम्: अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियं हितं च यत् वाक्यं तत् वाङ्मयं तपः उच्यते।
(ख) कीदृशः जनः स्थितधीः उच्यते?
उत्तरम्: दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीतरागभयक्रोधः च यः जनः सः स्थितधीः उच्यते।
(ग) जनः कथं प्रणश्यति?
उत्तरम्: ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गः तेषूपजायते। सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते । क्रोधात् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ।
(घ) जनः कथम् उत्तमां शान्तिं प्राप्नोति?
उत्तरम्: यः सर्वकामान् त्यक्त्वा निर्ममो निरहङ्कारः चरति, सः उत्तमां शान्तिं प्राप्नोति।
(ङ) उपदेशप्राप्तये त्रयः उपायाः के भवन्ति?
उत्तरम्: उपदेशप्राप्तये त्रयः उपायाः भवन्ति - प्रणिपातेन, परिप्रश्नेन, सेवया च।
३. कोष्ठके दत्तानि पदानि उपयुज्य वाक्यानि रचयत:
(क) अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते।
(ख) सततं सन्तुष्टः दृढनिश्चयः च योगी भवति।
(ग) अनुद्विग्नमनाः मुनिः स्थितधीः उच्यते।
(घ) तद् आत्मज्ञानं प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया च विद्धि।
(ङ) सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः भवति।
४. अधोलिखितानि पदानि उपयुज्य वाक्यानि रचयत:
(क) उच्यते
गुरुः शिष्यं धर्मं उच्यते।
(ख) च
रामः लक्ष्मणः च वनं गतौ।
(ग) न
सः सत्यं न वदति।
(घ) लब्ध्वा
सः धनं लब्ध्वा प्रसन्नः अभवत्।
(ङ) कुर्यात्
सः कार्यं कुर्यात्।
५. पाठानुसारं समुचितेन पदेन श्लोकं पूरयत:
(क) श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेंद्रियः।
(ख) स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्गयं तप उच्यते।
(ग) सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः।
(घ) क्रोधात् भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
(ङ) तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
६. उदाहरणानुसारं पदानि स्त्रीलिङ्गे परिवर्तयत:
(क) गुणवान् ➔ गुणवती
(ख) आयुष्मान् ➔ आयुष्मती
(ग) क्षमावान् ➔ क्षमावती
(घ) ज्ञानवान् ➔ ज्ञानवती
(ङ) श्रीमान् ➔ श्रीमती
७. समुचितेन पदेन सह स्तम्भौ मेलयत:
(क) सर्वभूतानाम् ➔ सर्वेषां प्राणिनाम्
(ख) अनुद्विग्नमनाः ➔ यस्य मनः विचलितं न भवति
(ग) स्थितधीः ➔ स्थिरमतिमान्
(घ) परिप्रश्नेन ➔ पुनः पुनः प्रश्नकरणेन
(ङ) संयतेन्द्रियः ➔ इन्द्रियसंयमी
८. श्रीमद्भगवद्गीतायाः विषये पञ्च वाक्यानि लिखत:
(क) श्रीमद्भगवद्गीता हिन्दुधर्मस्य प्रमुखः ग्रन्थः अस्ति।
(ख) एषः ग्रन्थः महाभारतस्य भीष्मपर्वणः भागः अस्ति।
(ग) अत्र भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनाय उपदेशं दत्तवान्।
(घ) गीता कर्मयोगं, ज्ञानयोगं, भक्तियोगं च प्रतिपादयति।
(ङ) इयं जीवनस्य सारं, धर्मस्य च मार्गं दर्शयति।