📜 अभ्यास प्रश्न-पत्र: सुभाषितानि 📜
| क्र.सं. | प्रश्नः | उत्तरम् |
|---|---|---|
| (क) | नरः कतिभिः वकारैः पूजितः भवति? | षड्भिः |
| (ख) | पुरुषेण कति दोषाः हातव्याः? | षट् |
| (ग) | बुद्धिः केन शुध्यति? | ज्ञानेन |
| (घ) | जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः कः पूर्यते? | घटः |
| (ङ) | आलस्यं केषां महान् रिपुः अस्ति? | मनुष्याणाम् |
(क) नरः कथं पूजितो भवति?
➡ उत्तरम्: नरः विद्या, वाणी, विनय, वपुः, वित्तं, वेशः इति षड्भिः वकारैः पूजितो भवति।
(ख) पुरुषेण के दोषाः हातव्याः?
➡ उत्तरम्: पुरुषेण निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोधः, आलस्यं, दीर्घसूत्रता च एते षट् दोषाः हातव्याः।
(ग) कस्य बुद्धिः विस्तारिता भवति?
➡ उत्तरम्: सत्सङ्गेन मनुष्यस्य बुद्धिः विस्तारिता भवति।
(घ) किं कृत्वा मनुष्यः नावसीदति?
➡ उत्तरम्: उद्यमेन कार्यं कृत्वा मनुष्यः नावसीदति।
(ङ) व्यासस्य वचनद्वयं किम्?
➡ उत्तरम्: व्यासस्य वचनद्वयं परोपकारः पुण्याय, पापाय परपीड़नम् इति अस्ति।
| पूर्वभागः | उत्तरभागः (सही मेल) |
|---|---|
| (क) विद्यया वपुषा वाचा वस्त्रेण विनयेन च। | वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः ।। |
| (ख) षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता | निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ।। |
| (ग) अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । | विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिज्ञानेन शुध्यति ।। |
| (घ) उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । | वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥ |
| (ङ) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । | स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥ |
(क) मधुरवाण्या सर्वे प्रसन्नाः भवन्ति ।
➡ श्लोकांशः: प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः |
(ख) परिश्रमेण तुल्यः बान्धवः नास्ति ।
➡ श्लोकांशः: नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति |
(ग) परोपकारेण मानवस्य पुण्यार्जनं भवति ।
➡ श्लोकांशः: परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् |
(घ) हिन्दमहासागरात् हिमालयपर्यन्तं भारतवर्षम् ।
➡ श्लोकांशः: उत्तरम् यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र संततिः ||
(यथा – वपुः – शरीरम्)
| पदम् | पर्यायपदम् |
|---|---|
| (क) जलम् | वारि (या जलम्) |
| (ख) लोचनम् | नेत्रम् |
| (ग) धनम् | वित्तम् |
| (घ) बुद्धिः | मतिः |
| (ङ) रिपुः | शत्रुः |
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| सुधाखण्डेन | सुधाखण्डाभ्याम् | सुधाखण्डैः |
| वृक्षेण | वृक्षाभ्याम् | वृक्षैः |
| लतया | लताभ्याम् | लताभिः |
| देशेन | देशाभ्याम् | देशैः |
| पुण्येन | पुण्याभ्याम् | पुण्यैः |
| विनयेन | विनयाभ्याम् | विनयैः |
उत्तरम् यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।
वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र संततिः ॥
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।
तस्मात् तदेव वक्तव्यम् वचने का दरिद्रता ॥
• आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
• मधुरं वचने का दरिद्रता।
• यः पठति लिखति पृच्छति च।