📚 वयम् अभ्यासं कुर्मः 📚
१. पाठे लिखितानि सुभाषितानि सस्वरं पठन्तु, अवगच्छन्तु, लिखन्तु स्मरन्तु च ।
(पाठ में लिखे सुभाषितों को सस्वर पढ़िए, समझिए, लिखिए और याद कीजिए।)
निर्देशः - छात्रः स्वयं सुभाषित-श्लोकानाम् अभ्यासं कुर्वन्तु ।
२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु ।
(पाठ के आधार पर निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)
(क) वृक्षा: स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति ?
उत्तरम्: आतपे
उत्तरम्: आतपे
(ख) परोपकाराय का वहन्ति ?
उत्तरम्: नद्यः
उत्तरम्: नद्यः
(ग) दशवापीसमः कः भवति ?
उत्तरम्: हृदः
उत्तरम्: हृदः
(घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति?
उत्तरम्: वृक्षा:
उत्तरम्: वृक्षा:
(ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति ?
उत्तरम्: वृक्षेभ्यः (महीरुहेभ्यः)
उत्तरम्: वृक्षेभ्यः (महीरुहेभ्यः)
(च) वृक्षा: स्वयं कानि न खादन्ति ?
उत्तरम्: फलानि
उत्तरम्: फलानि
३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु ।
(पाठ के आधार पर निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए।)
(क) नद्यः किं न पिबन्ति ?
उत्तरम्: नद्यः स्वयमेव अम्भः न पिबन्ति ।
उत्तरम्: नद्यः स्वयमेव अम्भः न पिबन्ति ।
(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ?
उत्तरम्: वृक्षाः अस्मभ्यं पुष्पं फलं, छायां, मूलं वल्कलं, दारूं च यच्छन्ति ।
उत्तरम्: वृक्षाः अस्मभ्यं पुष्पं फलं, छायां, मूलं वल्कलं, दारूं च यच्छन्ति ।
(ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति ?
उत्तरम्: इदं शरीरं परोपकाराय अस्ति ।
उत्तरम्: इदं शरीरं परोपकाराय अस्ति ।
(घ) दशपुत्रसमः कः भवति ?
उत्तरम्: दशपुत्रसम: द्रुमः भवति ।
उत्तरम्: दशपुत्रसम: द्रुमः भवति ।
(ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ?
उत्तरम्: सतां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ।
उत्तरम्: सतां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ।
(च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति ?
उत्तरम्: अन्यस्य छायां वृक्षाः कुर्वन्ति ।
उत्तरम्: अन्यस्य छायां वृक्षाः कुर्वन्ति ।
४. पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(पट्टिका/मंजूषा से उचित पदों को चुनकर रिक्त स्थान भरिए।)
पट्टिका: तिष्ठन्ति, सुजनस्येव, विभूतयः, वृक्षा:, फलानि, दशपुत्रः, परोपकाराय
यथा: छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।
(क) फलान्यपि परार्थाय वृक्षा: सत्पुरुषा इव ।
(ख) दशह्रदसमः पुत्र दशपुत्रः समो द्रुमः ।
(ग) सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ।
(घ) परोपकाराय इदं शरीरम् ।
(ङ) स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः ।
(च) परोपकाराय सतां विभूतयः ।
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित/स्थूल पदों की विभक्ति बताइए।)
यथा: वृक्षाः अन्यस्य कृते छायां कुर्वन्ति । ➔ द्वितीया विभक्तिः
(क) वृक्षाः परार्थाय फलानि यच्छन्ति ।
उत्तरम्: फलानि – द्वितीया विभक्तिः
उत्तरम्: फलानि – द्वितीया विभक्तिः
(ख) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव सन्ति ।
उत्तरम्: सत्पुरुषाः – प्रथमा विभक्तिः
उत्तरम्: सत्पुरुषाः – प्रथमा विभक्तिः
(ग) द्रुमः दशसन्तानसमः भवति ।
उत्तरम्: द्रुमः – प्रथमा विभक्तिः
उत्तरम्: द्रुमः – प्रथमा विभक्तिः
(घ) वृक्ष: प्राणिभ्यः काष्ठानि यच्छति ।
उत्तरम्: प्राणिभ्यः – चतुर्थी विभक्तिः
उत्तरम्: प्राणिभ्यः – चतुर्थी विभक्तिः
(ङ) नद्यः जलं स्वयमेव न पिबन्ति ।
उत्तरम्: नद्यः – प्रथमा विभक्तिः
उत्तरम्: नद्यः – प्रथमा विभक्तिः
(च) सज्जनानां सङ्गतिं करोतु ।
उत्तरम्: सङ्गतिं – द्वितीया विभक्तिः
उत्तरम्: सङ्गतिं – द्वितीया विभक्तिः
६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु ।
(निम्नलिखित पदों के द्विवचन और बहुवचन रूप लिखिए।)
यथा: वृक्षः ➔ वृक्षौ ➔ वृक्षा:
| क्रमाङ्कः | एकवचनम् | द्विवचनम् (उत्तरम्) | बहुवचनम् (उत्तरम्) |
|---|---|---|---|
| (क) | मेघः | मेघौ | मेघाः |
| (ख) | हृदः | हृदौ | हृदाः |
| (ग) | सत्पुरुषः | सत्पुरुषौ | सत्पुरुषाः |
| (घ) | छाया | छाये | छायाः |
| (ङ) | वापी | वाप्यौ | वाप्यः |
| (च) | नदी | नद्यौ | नद्यः |
| (छ) | शरीरम् | शरीरे | शरीराणि |
| (ज) | पुष्पम् | पुष्पे | पुष्पाणि |
७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु ।
(निम्नलिखित पदों का परस्पर उचित मिलान करके 'कौन क्या देता है' वाक्य लिखिए।)
| क्रमाङ्कः | कर्ता (कः) | पूर्णवाक्यम् (उत्तरम्) |
|---|---|---|
| (क) | वृक्षः | वृक्षः शुद्धं वायुं ददाति । |
| (ख) | गौः | गौः दुग्धं ददाति । |
| (ग) | सूर्यः | सूर्यः प्रकाशं ददाति । |
| (घ) | नदी | नदी जलं ददाति । |
| (ङ) | अग्निः | अग्निः तापं ददाति । |
| (च) | शिक्षकः | शिक्षकः विद्यां ददाति । |
८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु ।
(निम्नलिखित क्रियापदों के लट्लकार (वर्तमानकाल) प्रथम पुरुष के रूप लिखिए।)
यथा: कुर्वन्ति ➔ करोति | कुरुतः | कुर्वन्ति
| क्रमाङ्कः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| (क) | तिष्ठति | तिष्ठतः | तिष्ठन्ति |
| (ख) | फलति | फलतः | फलन्ति |
| (ग) | याति | यातः | यान्ति |
| (घ) | पिबति | पिबतः | पिबन्ति |
| (ङ) | खादति | खादतः | खादन्ति |