सर्वाङ्गीण विकास: गुण स्वर सन्धिः

📚 गुण स्वर सन्धिः

कक्षा १० • संस्कृत व्याकरणम्

📖 गुण स्वर सन्धेः परिभाषा

अकारस्य अथवा आकारस्य इकारेण, ईकारेण, उकारेण, ऊकारेण अथवा ऋकारेण सह संयोगे क्रमशः ए, ओ, अर् इत्येते गुणस्वराः भवन्ति, सा गुण स्वर सन्धिः कथ्यते।

सरल रूप में: जब अ/आ के बाद इ/ई, उ/ऊ अथवा ऋ आता है, तो दोनों स्वरों के स्थान पर गुण स्वर ए, ओ, अर् हो जाते हैं।

🔵 १. अ/आ + इ/ई = ए

अ + इ = ए

अ + ई = ए

आ + इ = ए

आ + ई = ए

उदाहरण: देव + इन्द्र = देवेन्द्रः

नर + इन्द्र = नरेन्द्रः

महा + ईश्वर = महेश्वरः

🟢 २. अ/आ + उ/ऊ = ओ

अ + उ = ओ

अ + ऊ = ओ

आ + उ = ओ

आ + ऊ = ओ

उदाहरण: लोक + उपकार = लोकोपकारः

महा + उत्सव = महोत्सवः

पर + उपकार = परोपकारः

🟣 ३. अ/आ + ऋ = अर्

अ + ऋ = अर्

आ + ऋ = अर्

उदाहरण: देव + ऋषि = देवर्षिः

राज + ऋषि = राजर्षिः

महा + ऋषि = महर्षिः

🧠 सरल स्मरण सूत्र

अ/आ + इ/ई → ए

अ/आ + उ/ऊ → ओ

अ/आ + ऋ → अर्

⭐ याद रखें: इ/ई से ए, उ/ऊ से ओ और ऋ से अर् बनता है।

📋 गुण स्वर सन्धिः — ५० उदाहरणानि

क्र.	सन्धि-विच्छेदः	सन्धिः	वाक्यम्
१	देव + इन्द्र	देवेन्द्रः	देवेन्द्रः देवानां राजा अस्ति।
२	नर + इन्द्र	नरेन्द्रः	नरेन्द्रः प्रजाः पालयति।
३	सुर + इन्द्र	सुरेन्द्रः	सुरेन्द्रः देवानां नेतृत्वं करोति।
४	गण + ईश	गणेशः	गणेशः विघ्नान् निवारयति।
५	महा + ईश्वर	महेश्वरः	महेश्वरः शिवस्य नाम अस्ति।
६	परम + ईश्वर	परमेश्वरः	परमेश्वरः सर्वत्र वर्तते।
७	राज + इन्द्र	राजेन्द्रः	राजेन्द्रः सभां गच्छति।
८	सप्त + इन्द्रिय	सप्तेन्द्रियः	इन्द्रियाणि विषयान् गृह्णन्ति।
९	कवि + इन्द्र	कवीन्द्रः	कवीन्द्रः सुन्दरं काव्यं लिखति।
१०	मुनि + इन्द्र	मुनीन्द्रः	मुनीन्द्रः तपस्यां करोति।
११	लोक + ईश	लोकेशः	लोकेशः सर्वेषां हितं चिन्तयति।
१२	राज + ईश्वर	राजेश्वरः	राजेश्वरः सभायां उपविष्टः।
१३	महा + उत्सव	महोत्सवः	विद्यालये महोत्सवः भवति।
१४	लोक + उपकार	लोकोपकारः	लोकोपकारः श्रेष्ठं कर्म अस्ति।
१५	पर + उपकार	परोपकारः	परोपकारः पुण्यं कार्यम् अस्ति।
१६	हित + उपदेश	हितोपदेशः	हितोपदेशः सर्वेषां हितकरः अस्ति।
१७	नर + उत्तम	नरोत्तमः	रामः नरोत्तमः आसीत्।
१८	पुरुष + उत्तम	पुरुषोत्तमः	रामः पुरुषोत्तमः कथ्यते।
१९	महा + उदय	महौदयः	देशस्य महौदयः अभवत्।
२०	सूर्य + उदय	सूर्योदयः	प्रातः सूर्योदयः भवति।
२१	चन्द्र + उदय	चन्द्रोदयः	सायं चन्द्रोदयः भवति।
२२	जल + उदय	जलोदयः	सरोवरे जलोदयः दृश्यते।
२३	नव + उदय	नवोदयः	विद्यालयस्य नवोदयः अभवत्।
२४	ज्ञान + उदय	ज्ञानोदयः	अध्ययनेन ज्ञानोदयः भवति।
२५	आत्म + उन्नति	आत्मोन्नतिः	विद्यया आत्मोन्नतिः भवति।
२६	महा + ऋषि	महर्षिः	महर्षिः तपस्यां करोति।
२७	देव + ऋषि	देवर्षिः	देवर्षिः नारदः वीणां वादयति।
२८	राज + ऋषि	राजर्षिः	राजर्षिः जनहितं करोति।
२९	ब्रह्म + ऋषि	ब्रह्मर्षिः	ब्रह्मर्षिः ज्ञानं ददाति।
३०	सप्त + ऋषि	सप्तर्षयः	आकाशे सप्तर्षयः दृश्यन्ते।
३१	देव + उपासना	देवोपासना	देवोपासना मनः शुद्धं करोति।
३२	ग्राम + उपकार	ग्रामोपकारः	ग्रामोपकारः सर्वैः करणीयः।
३३	धर्म + उपदेश	धर्मोपदेशः	धर्मोपदेशः जनान् मार्गदर्शयति।
३४	राज + उपवन	राजोपवनम्	राजोपवने पुष्पाणि सन्ति।
३५	जल + उपयोग	जलोपयोगः	जलोपयोगः सावधानतया करणीयः।
३६	महा + उपदेश	महोपदेशः	महोपदेशः जनानां मार्गदर्शकः अस्ति।
३७	महा + ऋतु	महर्तुः	महर्तुः प्रकृतेः शोभां वर्धयति।
३८	देव + उपहार	देवोपहारः	भक्तः देवोपहारं समर्पयति।
३९	नर + उपकार	नरोपकारः	नरोपकारः मानवस्य धर्मः अस्ति।
४०	सर्व + उपकार	सर्वोपकारः	सर्वोपकारः पुण्यदायकः भवति।
४१	महा + ईश	महेशः	महेशः पूजां करोति।
४२	गण + ईश	गणेशः	गणेशः प्रथमं पूज्यते।
४३	कपि + ईश	कपीशः	कपीशः रामस्य भक्तः अस्ति।
४४	मुनि + ईश	मुनीशः	मुनीशः तपः करोति।
४५	परम + उपदेश	परमोपदेशः	परमोपदेशः सर्वेषां हितकरः अस्ति।
४६	हित + उपदेश	हितोपदेशः	हितोपदेशः जीवनस्य मार्गं दर्शयति।
४७	जन + उपकार	जनोपकारः	जनोपकारः श्रेष्ठं कार्यम् अस्ति।
४८	महा + उपकार	महौपकारः	तस्य महौपकारः स्मरणीयः अस्ति।
४९	नव + उत्साह	नवोत्साहः	छात्रेषु नवोत्साहः दृश्यते।
५०	यथा + उचित	यथोचितम्	कार्यं यथोचितं करणीयम्।

📌 विशेष सूचना:
गुण स्वर सन्धौ अकारस्य अथवा आकारस्य परे इकारे/ईकारे ए, उकारे/ऊकारे ओ तथा ऋकारे अर् आदेशः भवति।