दीर्घ स्वर संधिः

📚 दीर्घस्वरसन्धिः

कक्षा — १०   |   संस्कृतव्याकरणम्

📖 दीर्घस्वरसन्धेः परिभाषा

यदा अ, आ, इ, ई, उ, ऊ इत्यादीनां स्वराणां परस्परं संयोगे तेषां स्थाने दीर्घः स्वरः भवति, तदा दीर्घस्वरसन्धिः भवति।

📐 दीर्घस्वरसन्धेः नियमाः

🔴 अ/आ-वर्गः

अ + अ = आ

अ + आ = आ

आ + अ = आ

आ + आ = आ

🔵 इ/ई-वर्गः

इ + इ = ई

इ + ई = ई

ई + इ = ई

ई + ई = ई

🟢 उ/ऊ-वर्गः

उ + उ = ऊ

उ + ऊ = ऊ

ऊ + उ = ऊ

ऊ + ऊ = ऊ

🔹 अ + अ = आ

उदाहरणम् — धर्म + अर्थ = धर्मार्थ

देव + अर्चना = देवार्चना

नर + अधम = नराधम

परम + अर्थ = परमार्थ

🔹 आ + अ = आ

महा + अर्थ = महार्थ

महा + अर्पण = महर्पण

विद्या + अर्थी = विद्यार्थी

रमा + अर्चना = रमार्चना

🔹 अ + आ = आ

देव + आलय = देवालय

हिम + आलय = हिमालय

पुस्तक + आलय = पुस्तकालय

औषध + आलय = औषधालय

🔹 आ + आ = आ

विद्या + आलय = विद्यालय

विद्या + आनन्द = विद्यानन्द

महा + आशय = महाशय

रमा + आलय = रमालय

🧠 स्मरण-सूत्रम्

अ/आ + अ/आ = आ

इ/ई + इ/ई = ई

उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ

⭐ समानस्वरयोः संयोगे तयोः स्थाने तस्यैव दीर्घस्वरः भवति।

📋 दीर्घस्वरसन्धेः ५० उदाहरणानि

क्र.	सन्धिविच्छेदः	सन्धिपदम्	उदाहरणवाक्यम्
१	देव + आलय	देवालय	देवालये जनाः पूजां कुर्वन्ति।
२	हिम + आलय	हिमालय	हिमालयः भारतस्य प्रसिद्धः पर्वतः अस्ति।
३	पुस्तक + आलय	पुस्तकालय	छात्राः पुस्तकालये पठन्ति।
४	विद्यालय + आलय	विद्यालय	विद्यालये छात्राः अध्ययनं कुर्वन्ति।
५	धर्म + अर्थ	धर्मार्थ	धर्मार्थं जनाः सेवां कुर्वन्ति।
६	नर + अधम	नराधम	नराधमः जनान् पीडयति।
७	परम + अर्थ	परमार्थ	परमार्थः मानवजीवनस्य महत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति।
८	लोक + अधिपति	लोकाधिपति	लोकाधिपतिः प्रजाः पालयति।
९	महा + आत्मा	महात्मा	महात्मा गांधी सत्यस्य उपासकः आसीत्।
१०	महा + आशय	महाशय	महाशयः सर्वान् अभिवादयति।
११	विद्या + आलय	विद्यालय	विद्यालयः ज्ञानस्य केन्द्रम् अस्ति।
१२	विद्या + अर्थी	विद्यार्थी	विद्यार्थी परिश्रमेण पठति।
१३	रमा + आलय	रमालय	रमालयः सुन्दरः अस्ति।
१४	महा + आनंद	महानन्द	उत्सवे महानन्दः अभवत्।
१५	जन + आक्रोश	जनाक्रोश	अन्यायस्य विरुद्धं जनाक्रोशः अभवत्।
१६	देव + अर्चना	देवार्चना	प्रातःकाले देवार्चना भवति।
१७	रवि + इन्द्र	रवीन्द्र	रवीन्द्रः कुशलः छात्रः अस्ति।
१८	मुनि + इन्द्र	मुनीन्द्र	मुनीन्द्रः जनान् उपदिशति।
१९	गिरि + ईश	गिरीश	गिरीशः संस्कृतं पठति।
२०	कवि + ईश्वर	कवीश्वर	कवीश्वरः सुन्दरं काव्यं रचयति।
२१	हरि + ईश	हरीश	हरीशः विद्यालयं गच्छति।
२२	कपि + ईश	कपीश	कपीशः वानराणां स्वामी कथ्यते।
२३	मुनि + ईश	मुनीश	मुनीशः तपस्यां करोति।
२४	पति + इन्द्र	पतीन्द्र	पतीन्द्रः नाम प्रसिद्धम् अस्ति।
२५	अभि + इष्ट	अभीष्ट	सः अभीष्टं लक्ष्यं प्राप्नोति।
२६	अति + इव	अतीव	इदं स्थानम् अतीव रमणीयम् अस्ति।
२७	प्रति + ईक्षा	प्रतीक्षा	सा मम प्रतीक्षां करोति।
२८	अधि + ईश्वर	अधीश्वर	भक्ताः अधीश्वरस्य आराधनां कुर्वन्ति।
२९	सु + उक्ति	सूक्ति	महापुरुषाणां सूक्तयः प्रेरणादायकाः सन्ति।
३०	सु + उक्त	सूक्त	वेदेषु अनेकानि सूक्तानि सन्ति।
३१	भानु + उदय	भानूदय	भानूदये आकाशः सुन्दरः भवति।
३२	भानु + ऊर्जा	भानूर्जा	भानूर्जा उपयोगिनी अस्ति।
३३	लघु + ऊर्मि	लघूर्मि	लघूर्मिः जलस्य शोभां वर्धयति।
३४	वधू + उत्सव	वधूत्सव	वधूत्सवे सर्वे जनाः सम्मिलिताः भवन्ति।
३५	गुरु + उपदेश	गुरूपदेश	गुरूपदेशस्य पालनं करणीयम्।
३६	सिन्धु + उदक	सिन्धूदक	सिन्धूदकं पवित्रं मन्यते।
३७	साधु + उपदेश	साधूपदेश	साधूपदेशः जीवनाय मार्गदर्शकः भवति।
३८	शिशु + उत्सव	शिशूत्सव	शिशूत्सवे बालकाः आनन्दिताः भवन्ति।
३९	कण + आहार	कणाहार	कणाहारः शरीराय उपयोगी भवति।
४०	अन्न + अभाव	अन्नाभाव	अन्नाभावः जनानां कृते कष्टदायकः अस्ति।
४१	जल + आशय	जलाशय	जलाशये पर्याप्तं जलम् अस्ति।
४२	शरण + आगत	शरणागत	शरणागतस्य रक्षा कर्तव्या।
४३	राज + आदेश	राजादेश	राजादेशस्य पालनं कृतम्।
४४	ग्राम + आगमन	ग्रामागमन	गुरोः ग्रामागमनं अभवत्।
४५	देव + अवतार	देवावतार	श्रीरामः देवावतारः मन्यते।
४६	शुभ + आगमन	शुभागमन	भवतः शुभागमनं अस्माकं सौभाग्यम् अस्ति।
४७	गण + अध्यक्ष	गणाध्यक्ष	गणाध्यक्षः सभां सम्बोधयति।
४८	लोक + आयुक्त	लोकायुक्त	लोकायुक्तः जनानां समस्याः शृणोति।
४९	महा + आपदा	महापदा	महापदायां सर्वैः सावधानैः भवितव्यम्।
५०	यथा + अर्थ	यथार्थ	वयं यथार्थं विषयं ज्ञातुम् इच्छामः।

⭐ स्मरणीयम् — अ/आ + अ/आ = आ   |   इ/ई + इ/ई = ई   |   उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ