📚 वयम् अभ्यासं कुर्मः (सङ्ख्याभ्यासः) 📚
१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु-
(पाठ के आधार पर निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए-)
(क) कः एकः अस्ति?
उत्तरम् : सूर्य:
उत्तरम् : सूर्य:
(ख) कः षण्मुखदेवः अस्ति ?
उत्तरम् : सुरसेनानी / कार्तिकेयः
उत्तरम् : सुरसेनानी / कार्तिकेयः
(ग) क: त्रिनयनमूर्तिः अस्ति ?
उत्तरम् : शंकर:
उत्तरम् : शंकर:
(घ) का सरला अस्ति?
उत्तरम् : संख्या गणना
उत्तरम् : संख्या गणना
(ङ) के अतुलबला : सन्ति ?
उत्तरम् : अष्ट दिग्गजा:
उत्तरम् : अष्ट दिग्गजा:
२. उदाहरणानुगुणं शब्दानां पुरतः उचितां संख्यां लिखन्तु-
(उदाहरण के अनुसार शब्दों के सामने उचित संख्या लिखिए-)
यथा: आकाशे १ सूर्य : विभाति । (१, २, ३, ४)
(क) मम हस्ते ……… अङ्गुलयः सन्ति । (९, ५, ८, ७)
उत्तरम् : ५
उत्तरम् : ५
(ख) सप्ताहे ……….. वासराः भवन्ति । (६, १०, ७, ५)
उत्तरम् : ७
उत्तरम् : ७
(ग) कार्तिकेयस्य ……… मुखानि सन्ति । (१, ६, १०, ३)
उत्तरम् : ६
उत्तरम् : ६
(घ) व्याकरणे ……..वचनानि सन्ति । (१०, ९, ३, ५)
उत्तरम् : ३
उत्तरम् : ३
(ङ) गगने ……… ग्रहाः सन्ति । (८, ७, ९, १०)
उत्तरम् : ९
उत्तरम् : ९
३. उदाहरणानुसारं सङ्ख्यां सङ्ख्यापदं च लिखन्तु-
(उदाहरण के अनुसार संख्या एवं संख्यापद (शब्द) लिखिए-)
यथा: भवतः परिवारे कति जनाः सन्ति? ➔ ५, (पञ्च)
(क) कति दिशः सन्ति?
उत्तरम् : ८, (अष्ट)
उत्तरम् : ८, (अष्ट)
(ख) सप्ताहे कति वासराः भवन्ति ?
उत्तरम् : ७, (सप्त)
उत्तरम् : ७, (सप्त)
(ग) वर्षे कति मासाः भवन्ति ?
उत्तरम् : १२, (द्वादश)
उत्तरम् : १२, (द्वादश)
(घ) भवतः कति दन्ताः सन्ति?
उत्तरम् : ३२, (द्वात्रिंशत्)
उत्तरम् : ३२, (द्वात्रिंशत्)
(ङ) स्वराः कति भवन्ति ?
उत्तरम् : ७ / १३, (सप्त / त्रयोदश)
उत्तरम् : ७ / १३, (सप्त / त्रयोदश)
४. अधः प्रदत्तेन पदेन सह सङ्ख्यां योजयन्तु-
(नीचे दिए गए शब्दों का सही संख्याओं से मेल कीजिए-)
| अ (शब्द) | ब (अङ्क) | सही उत्तर (मेल) |
|---|---|---|
| (क) पञ्च | २० | ५ |
| (ख) एकम् | १३ | १ |
| (ग) अष्ट | ५ | ८ |
| (घ) विंशतिः | १ | २० |
| (ङ) त्रयोदश | ८ | १३ |
५. उपस्थितिपत्रं पश्यन्तु । संख्यां वदन्तु लिखन्तु च-
(उपस्थिति तालिका को देखकर प्रश्नों के उत्तर दीजिए-)
| उपस्थिति-क्रमसंख्या | नाम |
|---|---|
| १ - एकम् | गणेशः |
| २ - द्वे | गीताञ्जलिः |
| ३ - त्रीणि | जगन्नाथः |
| ४ - चत्वारि | दिनेश: |
| ५ - पञ्च | प्रज्ञा |
| ६ - षट् | बलरामः |
| ७ - सप्त | मोहन: |
| ८ - अष्ट | राधिका |
| ९ - नव | सुभद्रा |
| १० - दश | स्वयंप्रभा |
(क) गणेशस्य उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तरम् : एकम् (१)
उत्तरम् : एकम् (१)
(ख) सुभद्रायाः उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तरम् : नव (९)
उत्तरम् : नव (९)
(ग) स्वयंप्रभायाः उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तरम् : दश (१०)
उत्तरम् : दश (१०)
(घ) जगन्नाथस्य उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तरम् : त्रीणि (३)
उत्तरम् : त्रीणि (३)
(ङ) गणेशस्य उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तरम् : एकम् (१)
उत्तरम् : एकम् (१)
६. चित्रं पश्यन्तु, संख्याः वदन्तु द्वितीयचित्रे अङ्कैः च ताः संख्या: लिखन्तु ।
(चित्र में दिए गए संस्कृत शब्दों को पहचानकर उनके सामने अंकों में संख्याएँ लिखिए-)
केंद्र: त्रीणि (3)
परिपिण्डस्थाः संस्कृत-संख्या-शब्दाः (Outer Circle Words)
पञ्च ➔ ५
चत्वारि ➔ ४
अष्ट ➔ ८
चतुर्दश ➔ १४
पञ्चाशत् ➔ ५०
षोडश ➔ १६
द्वाविंशतिः ➔ २२
त्रीणि (केंद्र) ➔ ३
७. चित्रं पश्यन्तु, संख्याः वदन्तु द्वितीयचित्रे शब्दैः च ताः संख्याः लिखन्तु।
(चित्र में दिए गए अंकों को पहचानकर उनके सामने संस्कृत शब्दों में संख्याएँ लिखिए-)
केंद्र: २६ (26)
परिपिण्डस्थाः अङ्काः (Outer Circle Digits)
३६ (36) ➔ षट्त्रिंशत्
११ (11) ➔ एकादश
१d (17) ➔ सप्तदश
९ (9) ➔ नव
१४ (14) ➔ चतुर्दश
२० (20) ➔ विंशतिः
२५ (केंद्र - 25) ➔ पञ्चविंशतिः