12 - आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः

📚 वयम् अभ्यासं कुर्मः 📚

१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु ।

(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में दीजिए-)

(क) भिक्षुकः किं करोति स्म ?
उत्तरम्: भिक्षाटनम्

(ख) कदाचित् तेन मार्गेण कः आगच्छति ?
उत्तरम्: धनिकः

(ग) भिक्षुकः धनिकात् किम् इच्छति ?
उत्तरम्: प्रभूतं धनम्

(घ) धनिकः भिक्षुकात् किं याचितवान् ?
उत्तरम्: पादौ / हस्तौ / शरीराङ्गानि

(ङ) सौभाग्येन वयं किं प्राप्तवन्त: ?
उत्तरम्: मानवजन्म

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति पदेन लिखन्तु ।

(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर 'आम्' (हाँ) अथवा 'न' (नहीं) में लिखिए-)

यथा: ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत् । ➔ आम्

(क) भिक्षुकः उन्नतः दृढकाय: च आसीत् ।
उत्तरम्: आम्

(ख) जनाः तस्मै दण्डं यच्छन्ति ।
उत्तरम्: न

(ग) भिक्षुकः प्रभूतं धनम् इच्छति ।
उत्तरम्: आम्

(घ) भिक्षुकः धनिकाय पादौ ददाति ।
उत्तरम्: न

(ङ) भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यजति ।
उत्तरम्: आम्

३. अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु ।

(नीचे लिखे वाक्यों में द्वितीया विभक्ति के शब्दों को द्विवचन में बदलकर वाक्य लिखिए-)

यथा: चन्द्रशेखरः लेखं लिखति । ➔ चन्द्रशेखरः लेखौ लिखति ।

(क) आपणिकः अङ्कनीं ददाति ।
उत्तरम्: आपणिक: अङ्कन्यौ ददाति ।

(ख) मातामही कथां श्रावयति ।
उत्तरम्: मातामही कथे श्रावयति ।

(ग) सैनिक: मां रक्षति ।
उत्तरम्: सैनिक: आवाम् रक्षति ।

(घ) कृष्णः कन्दुकं गृह्णाति ।
उत्तरम्: कृष्णः कन्दुके गृह्णाति ।

(ङ) छात्रः श्लोकं पठति ।
उत्तरम्: छात्रः श्लोकौ पठति ।

४. चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु ।

(चित्र देखकर द्वितीया विभक्ति का प्रयोग करते हुए वाक्यों की रचना कीजिए-)

(i) बालिकाः ………… गच्छन्ति ।
उत्तरम्: बालिकाः विद्यालयं गच्छन्ति ।

(ii) पक्षिणः …….. खादन्ति ।
उत्तरम्: पक्षिणः फलानि खादन्ति ।

(iii) शिक्षक: ……… पाठयति ।
उत्तरम्: शिक्षक: पाठं पाठयति ।

(iv) नर्तकी …… धरति ।
उत्तरम्: नर्तकी मालाम् धरति ।

(v) अहं ……… स्वीकरोमि ।
उत्तरम्: अहम् लेखनीम् / कलमम् स्वीकरोमि ।

५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु ।

(कोष्ठक में दिए गए शब्दों के द्वितीया विभक्ति एकवचन रूप का प्रयोग कर वाक्य लिखिए-)

यथा: भक्त: (देव) नमति । ➔ भक्तः देवं नमति ।

(क) छात्रा: (ग्रन्थ) पठन्ति ।
उत्तरम्: छात्रः ग्रन्थं पठति ।

(ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति ।
उत्तरम्: बालकः कथाम् लिखति ।

(ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति ।
उत्तरम्: रमा लेखनीं क्रीणाति ।

(घ) शिक्षक (अस्मद्) पाठयति ।
उत्तरम्: शिक्षकः माम् पाठयति ।

(ङ) अर्जुन: (नदी) पश्यति ।
उत्तरम्: अर्जुनः नदीं पश्यति ।

(च) पितामही (रजनी) आह्वयति ।
उत्तरम्: पितामही रजनीं आह्वयति ।

(छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि ।
उत्तरम्: अहं त्वाम् नमस्करोमि ।

(ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति ।
उत्तरम्: कृषकः क्षेत्रं कर्षति ।

(झ) पर्यटक: (कन्याकुमारी) गच्छति ।
उत्तरम्: पर्यटक: कन्याकुमारीं गच्छति ।

(ञ) चित्रकार: (चित्र) रचयति ।
उत्तरम्: चित्रकार: चित्रं रचयति ।

६. द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु ।

(द्वितीया विभक्ति के एकवचन शब्दों को बहुवचन में बदलकर वाक्य बनाइए-)

यथा: वयं सुभाषितं वदामः । ➔ वयं सुभाषितानि वदामः ।

(क) अरुणः दूरवाणीं नयति ।
उत्तरम्: अरुणः दूरवाणीः नयति ।

(ख) पिता लेखनीम् आनयति ।
उत्तरम्: पिता लेखनीः आनयति ।

(ग) जननी पाकं पचति ।
उत्तरम्: जननी पाकानि पचति ।

(घ) मातामहः मां बोधयति ।
उत्तरम्: मातामहः अस्मान् बोधयति ।

(ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति ।
उत्तरम्: अग्रजा युष्मान् आह्वयति ।

७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु ।

(नीचे दिए गए चित्र को देखकर द्वितीया विभक्ति का प्रयोग करके दस वाक्यों की रचना कीजिए-)

📷 चित्रम्: विद्यालयस्य परिसरः (विद्यालय परिसर का दृश्य)

(क) शिक्षक: छात्रान् योगासनं शिक्षयति ।

(ख) छात्राः योगासनम् कुर्वन्ति ।

(ग) छात्रे भोजनं खादतः ।

(घ) एका छात्रा जलं यच्छति ।

(ङ) ते मिलित्वा भोजनं खादतः ।

(च) एक: बालक: कन्दुकम् क्षिपति ।

(छ) बालकाः कन्दुकक्रीडाम् क्रीडन्ति ।

(ज) बालक: संगणकं पश्यति ।

(झ) विद्यालये विशालं क्रीडाक्षेत्रं अस्ति ।

(ञ) विद्यालये उन्नताः वृक्षाः सन्ति ।