📚 अभ्यास प्रश्न - संस्कृतम् 📚
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु ।
(नीचे दिए प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)
(क) राजस्थानस्य वीराङ्गनासु का सुविख्याता ?
उत्तर: पन्नाधाया
उत्तर: पन्नाधाया
(ख) उदयसिंहः कस्य पुत्रः ?
उत्तर: सङ्ग्रामसिंहस्य
उत्तर: सङ्ग्रामसिंहस्य
(ग) बनवीरः कं मारयितुम् कुतन्त्रम् अरचयत् ?
उत्तर: उदयसिंहम्
उत्तर: उदयसिंहम्
(घ) कालान्तरे कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
उत्तर: उदयसिंहः
उत्तर: उदयसिंहः
(ङ) पन्नाधायायाः निर्णयः कीदृशः आसीत्?
उत्तर: अकल्पनीयः
उत्तर: अकल्पनीयः
(च) महाराणाप्रतापः केषां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत् ?
उत्तर: भारतीयानाम्
उत्तर: भारतीयानाम्
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु ।
(नीचे दिए प्रश्नों के उत्तर पूर्णवाक्य में लिखिए।)
(क) पन्नाधाया कस्य अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति ?
उत्तर: पन्नाधाया त्यागस्य शौर्यस्य च अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति ।
उत्तर: पन्नाधाया त्यागस्य शौर्यस्य च अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति ।
(ख) महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ कौ आस्ताम्?
उत्तर: महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य द्वौ पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम् ।
उत्तर: महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य द्वौ पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम् ।
(ग) दुष्टबुद्धिः बनवीरः किम् अचिन्तयत् ?
उत्तर: दुष्टबुद्धिः बनवीरः अचिन्तयत् यत्- “अहम् एकः एव उत्तराधिकारी भवेयम् । न कोऽपि मम प्रतिस्पर्धी स्यात् ” इति ।
उत्तर: दुष्टबुद्धिः बनवीरः अचिन्तयत् यत्- “अहम् एकः एव उत्तराधिकारी भवेयम् । न कोऽपि मम प्रतिस्पर्धी स्यात् ” इति ।
(घ) बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया किम् अकरोत् ?
उत्तर: बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया उदयसिंहस्य शयनस्थाने स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती ।
उत्तर: बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया उदयसिंहस्य शयनस्थाने स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती ।
(ङ) आचन्द्रार्कं किं तिष्ठति ?
उत्तर: पन्नाधायायाः त्यागः शौर्यं च जगति आचन्द्रार्कं तिष्ठति ।
उत्तर: पन्नाधायायाः त्यागः शौर्यं च जगति आचन्द्रार्कं तिष्ठति ।
(च) पन्नाधायायाः बलिदानं किं शिक्षयति ?
उत्तर: पन्नाधायायाः बलिदानं सर्वान् शौर्यं, राष्ट्रभक्तिं, कर्त्तव्यनिष्ठां बलिदानं, विवेकं च शिक्षयति ।
उत्तर: पन्नाधायायाः बलिदानं सर्वान् शौर्यं, राष्ट्रभक्तिं, कर्त्तव्यनिष्ठां बलिदानं, विवेकं च शिक्षयति ।
३. उदाहरणानुसारम् उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(उदाहरणानुसार उचित पदों से रिक्त स्थान भरिए ।)
| क्रमाङ्कः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| (क) | अमिलत् | अमिलताम् | अमिलन् |
| (ख) | अवदः | अवदतम् | अवदत |
| (ग) | अखादः | अखादतम् | अखादत |
| (घ) | अलिखत् | अलिखताम् | अलिखन् |
| (ङ) | अरक्षम् | अरक्षाव | अरक्षाम |
| (च) | अपिबः | अपिबतम् | अपिबत |
| (छ) | अपृच्छम् | अपृच्छाव | अपृच्छाम |
| (ज) | अमारयत् | अमारयताम् | अमारयन् |
| (झ) | अभवामि / अभवम् | अभवाव | अभवाम |
४. वाक्यानि पठित्वा उदाहरणानुसारं वचन परिवर्तनं कुर्वन्तु ।
(वाक्यों को पढ़कर उदाहरणानुसार वचन बदलिए ।)
| क्र. सं. | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| क | सः शालाम् अगच्छत् । | तौ शालाम् अगच्छताम् । | ते शालाम् अगच्छन् । |
| ख | बालिका पद्यम् अलिखत् । | बालिके पद्यम् अलिखताम् । | बालिकाः पद्यम् अलिखन् । |
| ग | शिक्षकः अवदत् । | शिक्षकौ अवदताम् । | शिक्षकाः पद्यम् अवदन् । |
| घ | सा चित्रम् अपश्यत् । | ते चित्रम् अपश्यताम् । | ताः चित्रम् अपश्यन् । |
| ङ | त्वम् अक्रीडः । | युवाम् अक्रीडतम् । | यूयम् अक्रीडत । |
| च | त्वं जलम् अनयः । | युवां जलम् अनयतम् । | यूयं जलम् अनयत । |
| छ | अहं मन्दिरम् अगच्छम् । | आवां मन्दिरम् अगच्छाव । | वयं मन्दिरम् अगच्छाम । |
| ज | अहं मधुरम् अखादम् । | आवां मधुरम् अखादाव । | वयं मधुरम् अखादाम । |
५. उदाहरणानुसारं रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु ।
(उदाहरणानुसार नीचे दिए गए रेखांकित पदों से प्रश्न निर्माण कीजिए ।)
यथा: महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य भ्राता पृथ्वीराजः । ➔ प्रश्न- कस्य भ्राता पृथ्वीराज: ?
(क) सः अचिन्तयत्।
उत्तर: कः अचिन्तयत् ?
उत्तर: कः अचिन्तयत् ?
(ख) शयनस्थाने चन्दनं शायितवती ।
उत्तर: चन्दनं कुत्र शायितवती ?
उत्तर: चन्दनं कुत्र शायितवती ?
(ग) राष्ट्रहितं श्रेष्ठम् ।
उत्तर: किं श्रेष्ठम् ?
उत्तर: किं श्रेष्ठम् ?
(घ) बनवीर: चन्दनम् अमारयत्।
उत्तर: बनवीर: कम् अमारयत् ?
उत्तर: बनवीर: कम् अमारयत् ?
(ङ) तस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।
उत्तर: कस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्?
उत्तर: कस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्?
(च) उदयसिंह: मेवाडस्य राजा अभवत् ।
उत्तर: कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
उत्तर: कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
(छ) मम प्रतिस्पर्धी न स्यात् ।
उत्तर: कस्य प्रतिस्पर्धी न स्यात् ?
उत्तर: कस्य प्रतिस्पर्धी न स्यात् ?
६. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां पदानां सन्धिं कुर्वन्तु ।
(उदाहरणानुसार नीचे दिए गए पदों की संधि कीजिए ।)
यथा: विद्या + अभ्यासः = विद्याभ्यासः
| क्रमाङ्कः | विग्रहः (पदच्छेदः) | सन्धिपदम् (उत्तरम्) |
|---|---|---|
| (क) | मम + अपि | ममापि |
| (ख) | विद्या + अर्थी | विद्यार्थी |
| (ग) | सह + अनुभूतिः | सहानुभूतिः |
| (घ) | कवि + इन्द्रः | कवीन्द्रः |
| (ङ) | गिरि + ईशः | गिरीशः |
| (च) | वेद + अलङ्कारः | वेदाअलङ्कारः / तस्यालङ्कारः |
| (छ) | दैत्य + अरिः | दैत्यारिः |
| (ज) | सु + उक्तिः | सूक्तिः |
७. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानि वाक्यानि वर्तमानकाले (लट्लकारे) परिवर्तयन्तु ।
(उदाहरणानुसार नीचे दिए गए वाक्यों को वर्तमानकाल (लट्लकार) में परिवर्तित कीजिए।)
यथा: पन्नाधाया राज्यम् अरक्षत्। ➔ पन्नाधाया राज्यं रक्षति ।
(क) उदयसिंहः वीरः आसीत् ।
उत्तर: उदयसिंहः वीरः अस्ति ।
उत्तर: उदयसिंहः वीरः अस्ति ।
(ख) अहं तत् सर्वम् अपश्यम् ।
उत्तर: अहं तत् सर्वं पश्यामि ।
उत्तर: अहं तत् सर्वं पश्यामि ।
(ग) बनवीरः कुतन्त्रम् अकरोत् ।
उत्तर: बनवीरः कुतन्त्रं करोति ।
उत्तर: बनवीरः कुतन्त्रं करोति ।
(घ) त्वं शयनस्थानम् अगच्छः ।
उत्तर: त्वं शयनस्थानं गच्छसि ।
उत्तर: त्वं शयनस्थानं गच्छसि ।
(ङ) ते कथाम् अपठन् ।
उत्तर: ते कथां पठन्ति ।
उत्तर: ते कथां पठन्ति ।
(च) धात्री उदयसिंहम् अपृच्छत् ।
उत्तर: धात्री उदयसिंहं पृच्छति ।
उत्तर: धात्री उदयसिंहं पृच्छति ।
(छ) वयं शूराः अभवाम ।
उत्तर: वयं शूराः भवामः ।
उत्तर: वयं शूराः भवामः ।