📚 अभ्यासात् जायते सिद्धिः 📚
१. अधोलिखितान् प्रश्नान् एकपदेन उत्तरत -
(नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)
(क) शुकरूपं कः धृतवान्?
उत्तरम् : धन्वन्तरिः
उत्तरम् : धन्वन्तरिः
(ख) धन्वन्तरिः (शुक:) कुत्र उपविश्य ध्वनिम् अकरोत्?
उत्तरम् : पुष्पतरौ
उत्तरम् : पुष्पतरौ
(ग) अन्ते शुकः कस्य आश्रमस्य समीपं गतवान्?
उत्तरम् : वाग्भटस्य
उत्तरम् : वाग्भटस्य
(घ) ऋतवः कति सन्ति ?
उत्तरम् : षट्
उत्तरम् : षट्
(ङ) वाग्भटः शुकस्य रहस्यं केभ्यः उक्तवान्?
उत्तरम् : शिष्येभ्यः
उत्तरम् : शिष्येभ्यः
२. पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(मंजूषा/पट्टिका से उचित पद चुनकर रिक्त स्थान भरिए-)
पट्टिका: चरकस्य, कुटीरसमीपं, भारतवर्षे, आयुर्वेदज्ञानेन, अतिमात्रं
(क) भारतवर्षे जनाः कथं निरामयाः भवन्ति ?
(ख) अन्ते सः वैद्यस्य वाग्भटस्य कुटीरसमीपम् गतवान् ।
(ग) तव उत्कृष्टेन आयुर्वेदज्ञानेन अहम् अतीव सन्तुष्टः अस्मि ।
(घ) महर्षेः चरकस्य नाम भवन्तः श्रुतवन्तः स्युः ।
(ङ) लघुद्रव्याणि अतिमात्रम् सेवनेन हानिकराणि जायन्ते ।
३. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत-
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए-)
(क) मधुरां वाणीं श्रुत्वा चिकित्सानिरतः वाग्भटः किम् अकरोत् ?
उत्तरम् : मधुरा वाणीं श्रुत्वा चिकित्सानिरतः वाग्भटः शुकाय फलानि अर्पितवान् ।
उत्तरम् : मधुरा वाणीं श्रुत्वा चिकित्सानिरतः वाग्भटः शुकाय फलानि अर्पितवान् ।
(ख) वाग्भटः झटिति किम् अकरोत् ?
उत्तरम् : वाग्भटः झटिति विहगाय फलानि समर्पितवान् ।
उत्तरम् : वाग्भटः झटिति विहगाय फलानि समर्पितवान् ।
(ग) छात्रा: पुन: जिज्ञासया आचार्यं किम् अपृच्छन्?
उत्तरम् : छात्राः अपृच्छन् – शुकः ‘कोऽरुक्’ इति उक्तवान्। तस्य कोऽर्थः ?
उत्तरम् : छात्राः अपृच्छन् – शुकः ‘कोऽरुक्’ इति उक्तवान्। तस्य कोऽर्थः ?
(घ) भगवान् धन्वन्तरिः अस्माकं कृते संक्षेपेण किं प्रदत्तवान्?
उत्तरम् : धन्वन्तरिः अस्माकं कृते सन्देशं प्रदत्तवान्- व्यायामः दन्तधावनं स्वच्छजलेन स्नानं कर्त्तव्यम् ।
उत्तरम् : धन्वन्तरिः अस्माकं कृते सन्देशं प्रदत्तवान्- व्यायामः दन्तधावनं स्वच्छजलेन स्नानं कर्त्तव्यम् ।
(ङ) ऋषयः नित्यं कां प्रार्थनां कुर्वन्ति ?
उत्तरम् : ऋषयः प्रार्थनां कुर्वन्ति – सर्वे भवन्तु सुखिनः ।
उत्तरम् : ऋषयः प्रार्थनां कुर्वन्ति – सर्वे भवन्तु सुखिनः ।
४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(पाठ से उचित विशेषण अथवा विशेष्य पद चुनकर सारणी को पूरा कीजिए-)
| क्रमाङ्कः | विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|---|
| (क) | प्रख्याताः | वैद्याः |
| (ख) | पार्श्वस्थे | वृक्षे |
| (ग) | मधुराम् | वाणीम् |
| (घ) | लौकिकः | खगः |
| (ङ) | समुचितम् | उत्तरम् |
| (च) | विस्मिताः | शिष्याः |
| (छ) | सात्त्विकम् | भोजनम् |
| (ज) | विभिन्नानाम् | व्याधीनाम् |
| (झ) | मनोहरम् | शुकरूपम् |
| (ञ) | विशाले | प्राङ्गणे |
| (ट) | वैद्यः | वाग्भटः |
| (ठ) | मधुराणि | फलानि |
| (ड) | उत्तमस्य | वैद्यस्य |
| (ढ) | महर्षेः | चरकस्य |
५. पाठं पठित्वा अधोलिखितपट्टिकातः पदानि चित्वा उचितसञ्चिकायां पूरयत-
(पाठ पढ़कर दी गई पट्टिका से पदों को चुनकर सही वर्ग/स्तंभ में भरिए-)
पट्टिका: लौकिकः, व्याधीनाम्, देव:, वृक्षे, त्रीणि, उत्तमस्य, वाणीम्, विस्मितः, मधुरया, प्रश्नान्, पूज्यः, खगः, विशाले, शुकम्, वाग्भटः
| विशेषणपदानि | विशेष्यपदानि |
|---|---|
| लौकिकः | व्याधीनाम् |
| देवः | वृक्षे |
| त्रीणि | वाणीम् |
| उत्तमस्य | प्रश्नान् |
| विस्मितः | खगः |
| मधुरया | शुकम् |
| पूज्यः | वाग्भटः |
| विशालः | - |
६. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा तेन सम्बद्धं श्लोकं पाठात् चित्वा लिखत-
(निम्नलिखित वाक्यों को पढ़कर उनसे संबंधित श्लोक पाठ से चुनकर लिखिए-)
(क) अस्माभिः नित्यं व्यायामः, स्नानं दन्तधावनं, बुभुक्षायाञ्च भोजनं कर्तव्यम् ।
उत्तरम् :
व्यायामः प्रातरुत्थाय नित्यं दन्तविशोधनम् ।
स्वच्छजलेन सुस्नानं बुभुक्षायाञ्च भोजनम् ।।
व्यायामः प्रातरुत्थाय नित्यं दन्तविशोधनम् ।
स्वच्छजलेन सुस्नानं बुभुक्षायाञ्च भोजनम् ।।
(ख) अस्माभिः हितकरः आहारः सेवनीयः येन विकाराणां शमनं स्वास्थ्यस्य च रक्षणं भवेत् ।
उत्तरम् :
तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्त्तते ।
अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत् ।।
तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्त्तते ।
अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत् ।।
(ग) ऋतोः अनुसारं भोजनेन बलस्य वर्णस्य च अभिवृद्धिः भवति ।
उत्तरम् :
तस्यांशिताद्यादाहारात् बलं वर्णश्च वर्धते ।
तस्यर्तुसात्म्यं विदितम् चेष्टाहारव्यपाश्रयम् ।।
तस्यांशिताद्यादाहारात् बलं वर्णश्च वर्धते ।
तस्यर्तुसात्म्यं विदितम् चेष्टाहारव्यपाश्रयम् ।।