📚 अभ्यास कार्यम् - संस्कृतम् 📚
१. पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयन्तु ।
(पाठ को पढ़कर निम्नलिखित पदों को परस्पर मिलाइए ।)
| पदम् (विशेषणम् / नाम) | मेलनम् (उचितम् उत्तरम्) |
|---|---|
| (क) हान्दुमान् | (vi) अण्डमानः |
| (ख) कालापानी | (iv) सेल्युलरकारागारः |
| (ग) जारवा | (v) जनजातिः |
| (घ) स्वराजद्वीपः | (i) एलीफेण्टा |
| (ङ) राधानगरतटः | (ii) श्वेतरेणुः |
| (च) स्वातन्त्र्यवीरः | (iii) सावरकरः |
२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए।)
(क) रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम किम् आसीत्?
उत्तरः रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम ‘हंडुकमान्’ आसीत् ।
उत्तरः रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम ‘हंडुकमान्’ आसीत् ।
(ख) स्वातन्त्र्यवीर सावरकरः कति वर्षाणि कष्टं सोढवान्?
उत्तरः स्वातन्त्र्यवीरः सावरकर : मातृभूमेः रक्षणाय दश वर्षाणि यावत् कल्पनातीतं घोरं कष्टं सोढवान् ।
उत्तरः स्वातन्त्र्यवीरः सावरकर : मातृभूमेः रक्षणाय दश वर्षाणि यावत् कल्पनातीतं घोरं कष्टं सोढवान् ।
(ग) अण्डमानद्वीपे काः जनजातयः निवसन्ति ?
उत्तरः अण्डमानद्वीपे काश्चन् अण्डमानी, ओङगी, जारवा, सेण्टिनली इत्यादयः विशिष्टाः जनजातयः निवसन्ति ।
उत्तरः अण्डमानद्वीपे काश्चन् अण्डमानी, ओङगी, जारवा, सेण्टिनली इत्यादयः विशिष्टाः जनजातयः निवसन्ति ।
(घ) अण्डमानद्वीपे आजीविकार्थं जनाः किं कुर्वन्ति ?
उत्तरः अण्डमानद्वीपे जनाः मुक्तामालाः शुक्तिशिल्पानि, नारिकेल-शिल्पानि उपस्कराः च इत्यादीनाम् उत्पादनेन वाणिज्येन च तेषाम् आजीविका चलति । केचन कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति ।
उत्तरः अण्डमानद्वीपे जनाः मुक्तामालाः शुक्तिशिल्पानि, नारिकेल-शिल्पानि उपस्कराः च इत्यादीनाम् उत्पादनेन वाणिज्येन च तेषाम् आजीविका चलति । केचन कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति ।
(ङ) अन्ते सर्वे मिलित्वा कं श्लोकं गायन्ति ?
उत्तरः
उत्तरः
हुतात्मनां पूततपःस्थलीयं, विनायकादिस्तुतिभाजनानाम् ।
स्वराष्ट्रधर्म ननु शिक्षयन्ती, सुदर्शनीया भुवि तीर्थकल्पा ।।
स्वराष्ट्रधर्म ननु शिक्षयन्ती, सुदर्शनीया भुवि तीर्थकल्पा ।।
३. पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(पाठ को देखकर खाली स्थान भरिए ।)
(क) अण्डमानद्वीपस्य राजधानी ………… अस्ति ।
उत्तरः (क) श्रीविजयपुरम्
उत्तरः (क) श्रीविजयपुरम्
(ख) सूर्याश: गृहं गत्वा ………. अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत् ।
उत्तरः (ख) जालपुटे
उत्तरः (ख) जालपुटे
(ग) प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम ………. इति आसीत् ।
उत्तरः (ग) अंगादेमन्
उत्तरः (ग) अंगादेमन्
(घ) अस्मिन् द्वीपे ………. इति कारागारम् अस्ति।
उत्तरः (घ) सेल्युलर
उत्तरः (घ) सेल्युलर
(ङ) वयं स्वातन्त्र्यवीराणां ……… सुखेन जीवामः ।
उत्तरः (ङ) बलिदानेन
उत्तरः (ङ) बलिदानेन
(च) कालापानी ………. संस्थायाः वैश्विकसम्पदः सूच्यां संरक्षितम्।
उत्तरः (च) यूनेस्को
उत्तरः (च) यूनेस्को
(छ) कृषिकार्येण ………..च जीविकां निर्वहन्ति ।
उत्तरः (छ) मत्स्यव्यापारेण
उत्तरः (छ) मत्स्यव्यापारेण
४. अधोलिखितानां विशेषण- विशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(निम्नलिखित विशेषण – विशेष्य पदों का मिलान करके खाली स्थान भरिए ।)
| क्रमाङ्कः | विशेषणपदम् | विशेष्यपदम् (उत्तरम्) |
|---|---|---|
| (क) | नीलं | समुद्रम् |
| (ख) | सुन्दरतमेषु | समुद्रतटेषु |
| (ग) | स्वीयाः | रीतिपरम्पराः |
| (घ) | विविधवर्णाः | मत्स्याः |
| (ङ) | स्थानीये | आपणे |
| (च) | प्रथमम् | स्थानम् |
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु ।
(पट्टिका से उचित पदों को चुनकर विशेषणानुसार विशेष्यपद लिखिए ।)
पट्टिका: वृक्षान्, गुरुकुलम्, गृहे, तटस्य, पाठशालां, पुस्तकानि, शाटिकायां, गजाय, युवती, मार्ग:
(क) नूतने - गृहे
(ख) पवित्रं - गुरुकुलम्
(ग) रक्तायां - शाटिकायां
(घ) उत्तमानि - पुस्तकानि
(ङ) सुदीर्घः - मार्ग:
(च) सुन्दरी - युवती
(छ) उन्नतान् - वृक्षान्
(ज) विशालां - पाठशालां
(झ) स्थूलाय - गजाय
(ञ) तस्य - तटस्य
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयत ।
(पट्टिका से सर्वनाम – विशेषण पदों को चुनकर वाक्य भरिए ।)
पट्टिका: ते, तस्मिन्, तत्, तेषां, एषा, तौ, तस्यै, ता:, तेन, सः
(क) तेषां पुष्पाणाम् उद्यानम् अस्ति ।
(ख) एषा वृद्धा आपणं गच्छति ।
(ग) तस्मिन् चित्रे चन्द्रयानम् अस्ति ।
(घ) सः शिक्षकः संस्कृतं पाठयति ।
(ङ) ते बालकाः जलं पिबन्ति ।
(च) तत् पुष्पम् आकर्षकम् अस्ति ।
(छ) तेन कन्दुकेन क्रीडन्ति ।
(ज) ता: शिक्षिकाः गीतं शिक्षयन्ति ।
(झ) तौ मयूरौ नृत्यतः ।
(ञ) तस्यै बालिकायै पुस्तकानि यच्छ ।
७. पाठे प्रयुक्तानि अव्ययपदानि क्रियापदानि च चित्वा समुचिते स्थाने लिखन्तु ।
(पाठ में प्रयुक्त अव्यय एवं क्रियापदों को चुनकर उचित स्थान पर लिखिए ।)
अव्ययपदानि :
कुत्र, खलु, बहु, आम्, न, एव, कश्चन, किञ्चित्, अद्य, अपि, य:, तदा, समीचीनं, तत्र, अहो, काचित्, महती, इति, अपरं, एव ।
कुत्र, खलु, बहु, आम्, न, एव, कश्चन, किञ्चित्, अद्य, अपि, य:, तदा, समीचीनं, तत्र, अहो, काचित्, महती, इति, अपरं, एव ।
क्रियापदानि :
स्मरामि, जानन्ति, अस्ति, जानीमः, दर्शयन्ती, अकरवम्, आसीत्, सूचयतु, सोढवान्, जीवामः, निवसन्ति, संरक्षितम्, अकरोत्, तिष्ठन्ति, अगच्छम्, दृष्टवन्तः, दृष्टवान्, चलन्ति, दृश्यते, कुर्वन्ति ।
स्मरामि, जानन्ति, अस्ति, जानीमः, दर्शयन्ती, अकरवम्, आसीत्, सूचयतु, सोढवान्, जीवामः, निवसन्ति, संरक्षितम्, अकरोत्, तिष्ठन्ति, अगच्छम्, दृष्टवन्तः, दृष्टवान्, चलन्ति, दृश्यते, कुर्वन्ति ।
८. निम्नलिखितानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं लिखन्तु ।
(निम्नलिखित पदों को ध्यानपूर्वक देखकर उदाहरण अनुसार लिखिए।)
यथा : समुद्रस्य मध्ये ➔ समुद्रमध्ये
(क) द्वीपानां समूहः ➔ द्वीपसमूह:
(ख) रामायणस्य काले ➔ रामायणकाले
(ग) भारतस्य भूमिः ➔ भारतभूमिः
(घ) उद्योगस्य विषयः ➔ उद्योगविषयः
(ङ) देशस्य भक्तः ➔ देशभक्तः
(च) समुद्रस्य तलम् ➔ समुद्रतलम्