अभ्यास कार्यम् 📜
१. छात्र स्वयं करे।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु।
(क) शूराः के ? ➡ वयम् / भारतीयाः
(ख) वयं कीदृशमानसाः स्मः? ➡ दृढमानसाः
(ग) वयं कीदृश चिन्तकाः स्मः? ➡ शुभचिन्तकाः
(घ) वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः? ➡ समरे
(ङ) वयं विजयार्थिनः कुत्र यामः? ➡ रणम्
(ख) वयं कीदृशमानसाः स्मः? ➡ दृढमानसाः
(ग) वयं कीदृश चिन्तकाः स्मः? ➡ शुभचिन्तकाः
(घ) वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः? ➡ समरे
(ङ) वयं विजयार्थिनः कुत्र यामः? ➡ रणम्
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु।
| (क) शूराः वयम् = शूरः अहम् | वीराः वयम् = वीरः अहम् |
| (ख) बलशालिनः = बलशाली | जयगामिनः = जयगामी |
| (ग) दृढमानसाः = दृढमानसः | प्रियसाहसाः = प्रियसाहसः |
| (घ) अतिभावुकाः = अतिभावुकः | शुभचिन्तकाः = शुभचिन्तकः |
| (ङ) धनकामना = धनकामनम् | वञ्चना = वञ्चनम् |
| (च) वर्चस्वलाः = वर्चस्वला | अतिनिश्चलाः = अतिनिश्चलः |
४. 'क' स्तम्भेन सह 'ख' स्तम्भस्य उचितं मेलनं कृत्वा रिक्तस्थाने लिखन्तु।
(क) गतभीतयो धृतनीतयो ➡ दृढशक्तयो निखिलाः |
(ख) यामो वयं समराङ्गणं ➡ विजयार्थिनो बालाः |
(ग) जगदीश हे ! परमेश हे ! ➡ सकलेश हे भगवन्!
(घ) जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं ➡ नो देहि परमात्मन्!
(ङ) जनसेवका अतिभावुकाः ➡ शुभचिन्तका नियतम् |
(च) ऊर्जस्वला वर्चस्वला ➡ अतिनिश्चला विजये |
(ख) यामो वयं समराङ्गणं ➡ विजयार्थिनो बालाः |
(ग) जगदीश हे ! परमेश हे ! ➡ सकलेश हे भगवन्!
(घ) जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं ➡ नो देहि परमात्मन्!
(ङ) जनसेवका अतिभावुकाः ➡ शुभचिन्तका नियतम् |
(च) ऊर्जस्वला वर्चस्वला ➡ अतिनिश्चला विजये |
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु।
| एकवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|
| (क) धीरः | धीराः |
| (ख) वीरः | वीराः |
| (ग) जनसेवकः | जनसेवकाः |
| (घ) धनकामना | धनकामनाः |
| (ङ) निखिलः | निखिलाः |
| (च) बाला | बालाः |
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु।
(क) छात्रः पठति
(ख) छात्रौ पठतः
(ग) छात्राः पठन्ति
(घ) अहम् पठामि
(ङ) आवाम् पठावः
(च) वयम् पठामः
(छ) त्वम् पठसि
(ज) युवाम् पठथः
(झ) यूयम् पठथ
(ख) छात्रौ पठतः
(ग) छात्राः पठन्ति
(घ) अहम् पठामि
(ङ) आवाम् पठावः
(च) वयम् पठामः
(छ) त्वम् पठसि
(ज) युवाम् पठथः
(झ) यूयम् पठथ
७. कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु।
(क) अस्मद्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् ➡ अहम्
(ख) युष्मद्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् ➡ युवाम्
(ग) तद्, पुंलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् ➡ ते
(घ) एतद्, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् ➡ एतानि
(ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् ➡ एषा
(च) तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् ➡ ते
(ख) युष्मद्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् ➡ युवाम्
(ग) तद्, पुंलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् ➡ ते
(घ) एतद्, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् ➡ एतानि
(ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् ➡ एषा
(च) तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् ➡ ते
८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु।
(क) बालकः लिखति । (लिख)
(ख) छात्रौ क्रीडतः । (क्रीड्)
(ग) अहम् गच्छामि । (गच्छ्)
(घ) कविः पश्यति । (पश्य्)
(ङ) महिलाः वदन्ति । (वद्)
(च) देवाः आगच्छन्ति । (आगच्छ्)
(छ) फलानि पतन्ति । (पत्)
(ज) गृहिण्यः उपविशन्ति । (उपविश्)
(ख) छात्रौ क्रीडतः । (क्रीड्)
(ग) अहम् गच्छामि । (गच्छ्)
(घ) कविः पश्यति । (पश्य्)
(ङ) महिलाः वदन्ति । (वद्)
(च) देवाः आगच्छन्ति । (आगच्छ्)
(छ) फलानि पतन्ति । (पत्)
(ज) गृहिण्यः उपविशन्ति । (उपविश्)