दीर्घ स्वर संधिः

📚 दीर्घस्वरसन्धिः

कक्षा — १०   |   संस्कृतव्याकरणम्

📖 दीर्घस्वरसन्धेः परिभाषा

यदा अ, आ, इ, ई, उ, ऊ इत्यादीनां स्वराणां परस्परं संयोगे तेषां स्थाने दीर्घः स्वरः भवति, तदा दीर्घस्वरसन्धिः भवति।

📐 दीर्घस्वरसन्धेः नियमाः

🔴 अ/आ-वर्गः

अ + अ = आ

अ + आ = आ

आ + अ = आ

आ + आ = आ

🔵 इ/ई-वर्गः

इ + इ = ई

इ + ई = ई

ई + इ = ई

ई + ई = ई

🟢 उ/ऊ-वर्गः

उ + उ = ऊ

उ + ऊ = ऊ

ऊ + उ = ऊ

ऊ + ऊ = ऊ

🔹 अ + अ = आ

उदाहरणम् — धर्म + अर्थ = धर्मार्थ

देव + अर्चना = देवार्चना

नर + अधम = नराधम

परम + अर्थ = परमार्थ

🔹 आ + अ = आ

महा + अर्थ = महार्थ

महा + अर्पण = महर्पण

विद्या + अर्थी = विद्यार्थी

रमा + अर्चना = रमार्चना

🔹 अ + आ = आ

देव + आलय = देवालय

हिम + आलय = हिमालय

पुस्तक + आलय = पुस्तकालय

औषध + आलय = औषधालय

🔹 आ + आ = आ

विद्या + आलय = विद्यालय

विद्या + आनन्द = विद्यानन्द

महा + आशय = महाशय

रमा + आलय = रमालय

🧠 स्मरण-सूत्रम्

अ/आ + अ/आ = आ

इ/ई + इ/ई = ई

उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ

⭐ समानस्वरयोः संयोगे तयोः स्थाने तस्यैव दीर्घस्वरः भवति।

📋 दीर्घस्वरसन्धेः ५० उदाहरणानि

क्र.	सन्धिविच्छेदः	सन्धिपदम्	उदाहरणवाक्यम्
१	देव + आलय	देवालय	देवालये जनाः पूजां कुर्वन्ति।
२	हिम + आलय	हिमालय	हिमालयः भारतस्य प्रसिद्धः पर्वतः अस्ति।
३	पुस्तक + आलय	पुस्तकालय	छात्राः पुस्तकालये पठन्ति।
४	विद्यालय + आलय	विद्यालय	विद्यालये छात्राः अध्ययनं कुर्वन्ति।
५	धर्म + अर्थ	धर्मार्थ	धर्मार्थं जनाः सेवां कुर्वन्ति।
६	नर + अधम	नराधम	नराधमः जनान् पीडयति।
७	परम + अर्थ	परमार्थ	परमार्थः मानवजीवनस्य महत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति।
८	लोक + अधिपति	लोकाधिपति	लोकाधिपतिः प्रजाः पालयति।
९	महा + आत्मा	महात्मा	महात्मा गांधी सत्यस्य उपासकः आसीत्।
१०	महा + आशय	महाशय	महाशयः सर्वान् अभिवादयति।
११	विद्या + आलय	विद्यालय	विद्यालयः ज्ञानस्य केन्द्रम् अस्ति।
१२	विद्या + अर्थी	विद्यार्थी	विद्यार्थी परिश्रमेण पठति।
१३	रमा + आलय	रमालय	रमालयः सुन्दरः अस्ति।
१४	महा + आनंद	महानन्द	उत्सवे महानन्दः अभवत्।
१५	जन + आक्रोश	जनाक्रोश	अन्यायस्य विरुद्धं जनाक्रोशः अभवत्।
१६	देव + अर्चना	देवार्चना	प्रातःकाले देवार्चना भवति।
१७	रवि + इन्द्र	रवीन्द्र	रवीन्द्रः कुशलः छात्रः अस्ति।
१८	मुनि + इन्द्र	मुनीन्द्र	मुनीन्द्रः जनान् उपदिशति।
१९	गिरि + ईश	गिरीश	गिरीशः संस्कृतं पठति।
२०	कवि + ईश्वर	कवीश्वर	कवीश्वरः सुन्दरं काव्यं रचयति।
२१	हरि + ईश	हरीश	हरीशः विद्यालयं गच्छति।
२२	कपि + ईश	कपीश	कपीशः वानराणां स्वामी कथ्यते।
२३	मुनि + ईश	मुनीश	मुनीशः तपस्यां करोति।
२४	पति + इन्द्र	पतीन्द्र	पतीन्द्रः नाम प्रसिद्धम् अस्ति।
२५	अभि + इष्ट	अभीष्ट	सः अभीष्टं लक्ष्यं प्राप्नोति।
२६	अति + इव	अतीव	इदं स्थानम् अतीव रमणीयम् अस्ति।
२७	प्रति + ईक्षा	प्रतीक्षा	सा मम प्रतीक्षां करोति।
२८	अधि + ईश्वर	अधीश्वर	भक्ताः अधीश्वरस्य आराधनां कुर्वन्ति।
२९	सु + उक्ति	सूक्ति	महापुरुषाणां सूक्तयः प्रेरणादायकाः सन्ति।
३०	सु + उक्त	सूक्त	वेदेषु अनेकानि सूक्तानि सन्ति।
३१	भानु + उदय	भानूदय	भानूदये आकाशः सुन्दरः भवति।
३२	भानु + ऊर्जा	भानूर्जा	भानूर्जा उपयोगिनी अस्ति।
३३	लघु + ऊर्मि	लघूर्मि	लघूर्मिः जलस्य शोभां वर्धयति।
३४	वधू + उत्सव	वधूत्सव	वधूत्सवे सर्वे जनाः सम्मिलिताः भवन्ति।
३५	गुरु + उपदेश	गुरूपदेश	गुरूपदेशस्य पालनं करणीयम्।
३६	सिन्धु + उदक	सिन्धूदक	सिन्धूदकं पवित्रं मन्यते।
३७	साधु + उपदेश	साधूपदेश	साधूपदेशः जीवनाय मार्गदर्शकः भवति।
३८	शिशु + उत्सव	शिशूत्सव	शिशूत्सवे बालकाः आनन्दिताः भवन्ति।
३९	कण + आहार	कणाहार	कणाहारः शरीराय उपयोगी भवति।
४०	अन्न + अभाव	अन्नाभाव	अन्नाभावः जनानां कृते कष्टदायकः अस्ति।
४१	जल + आशय	जलाशय	जलाशये पर्याप्तं जलम् अस्ति।
४२	शरण + आगत	शरणागत	शरणागतस्य रक्षा कर्तव्या।
४३	राज + आदेश	राजादेश	राजादेशस्य पालनं कृतम्।
४४	ग्राम + आगमन	ग्रामागमन	गुरोः ग्रामागमनं अभवत्।
४५	देव + अवतार	देवावतार	श्रीरामः देवावतारः मन्यते।
४६	शुभ + आगमन	शुभागमन	भवतः शुभागमनं अस्माकं सौभाग्यम् अस्ति।
४७	गण + अध्यक्ष	गणाध्यक्ष	गणाध्यक्षः सभां सम्बोधयति।
४८	लोक + आयुक्त	लोकायुक्त	लोकायुक्तः जनानां समस्याः शृणोति।
४९	महा + आपदा	महापदा	महापदायां सर्वैः सावधानैः भवितव्यम्।
५०	यथा + अर्थ	यथार्थ	वयं यथार्थं विषयं ज्ञातुम् इच्छामः।

⭐ स्मरणीयम् — अ/आ + अ/आ = आ   |   इ/ई + इ/ई = ई   |   उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ

11 - आर्यभटः

कक्षा - 9 | संस्कृतम् (इरावती)

एकादशः पाठः — आर्यभटः (अभ्यास-कार्यम्)

१. पूर्णवाक्येन उत्तरत:

(क) कः सुस्थापितः सिद्धान्तः?
उत्तरम्: सूर्यः अचलः पृथ्वी च चला या स्वकीये अक्षे घूर्णति इति सुस्थापितः सिद्धान्तः।

(ख) चन्द्रग्रहणं कथं भवति?
उत्तरम्: यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते, तदा चन्द्रग्रहणं भवति।

(ग) सूर्यग्रहणं कथं दृश्यते?
उत्तरम्: पृथ्वीचन्द्रयोः मध्ये सूर्यस्य आगमनेन पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः रुध्यते, पृथिव्याः चन्द्रस्य च मध्यगतस्य सूर्यस्य ग्रहणं सूर्यग्रहणम् इति दृश्यते।

(घ) आर्यभटस्य विरोधः किमर्थमभवत्?
उत्तरम्: समाजे नूतनानां विचाराणां स्वीकारे प्रायः सामान्यजनाः काठिन्यमनुभवन्ति, अतः आर्यभटस्य विरोधः अभवत्।

(ङ) प्रथमोपग्रहस्य नाम 'आर्यभटः' इति कथं कृतम्?
उत्तरम्: आर्यभटस्य योगदानस्य आदरार्थं तस्य नाम्ना भारतस्य प्रथमोपग्रहस्य नाम 'आर्यभटः' इति कृतम्।

२. मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत:

(क) सूर्यः पूर्वदिशायाम् उदेति पश्चिमदिशायां च अस्तम् गच्छति।

(ख) सूर्यः अचलः पृथ्वी तु चला।

(ग) पृथ्वी स्वकीये अक्षे घूर्णति चला।

(घ) यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते तदा चन्द्रग्रहणं भवति।

(ङ) नौकायाम् उपविष्टः मानवः नौकाम् स्थिरामनुभवति।

३. सन्धिविच्छेदं कुरुत:

(क) ग्रन्थोऽयम् = ग्रन्थः + अयम् (पूर्व रूप / विसर्ग सन्धिः)

(ख) सूर्याचलः = सूर्य + अचलः (दीर्घ सन्धिः)

(ग) तथैव = तथा + एव (वृद्धि सन्धिः)

(घ) कालातिगामिनी = काल + अतिगामिनी (दीर्घ सन्धिः)

(ङ) प्रथमोपग्रहस्य = प्रथम + उपग्रहस्य (गुण सन्धिः)

४. विपरीथार्थकपदानि लिखत (विलोम-शब्दाः):

(क) उदयः ↔ अस्तः

(风) अचलः ↔ चलः

(ग) अन्धकारः ↔ प्रकाशः

(घ) स्थिरः ↔ अस्थिरः

(ङ) समादरः ↔ निरादरः (अनादरः)

(च) आकाशस्य ↔ पातालस्य

10 - सहजः स्वास्थ्यलाभः

कक्षा - 9 | संस्कृतम् (इरावती)

दशमः पाठः — सहजः स्वास्थ्यलाभः (अभ्यास-कार्यम्)

१. एकपदेन उत्तरत:

(क) कस्य फलं त्रिदोषजित् अस्ति?
उत्तरम्: आमलकस्य (धात्रीफलात्)

(ख) कफवातशामिनी सती श्वास-कासादिषु का हितकरा भवति?
उत्तरम्: तुलसी

(ग) हरिद्रा कस्मात् कारणात् वर्ण्या प्रसिद्धा?
उत्तरम्: वर्णप्रसादकत्वात् (वर्णकान्तिप्रदत्वात्)

(घ) निम्बफलस्य रसः कीदृशः भवति?
उत्तरम्: तिक्तः

२. पूर्णवाक्येन उत्तरत:

(क) धात्रीफलं रसायनत्वात् किमर्थं प्रशस्यते?
उत्तरम्: धात्रीफलं रसायनत्वात् वयःस्थापनाय, चक्षुष्यत्वात् च प्रशस्यते।

(ख) आर्द्रकस्य गुणाः कया सह समानाः निरूपिताः सन्ति?
उत्तरम्: आर्द्रकस्य गुणाः शुण्ठ्या सह समानाः निरूपिताः सन्ति।

(ग) हरिद्रा केषां रोगाणां नाशं करोति?
उत्तरम्: हरिद्रा प्रमेह-कफ-पित्त-कुष्ठ-व्रणानां रोगाणां नाशं करोति।

३. कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत:

(क) तुलसी उष्ण स्वभावत्वात् दाहं जनयितुमपि शक्नोति।

(ख) निम्बफलम् आयुर्वेदे दोषशोधनपूर्वकं रोगप्रशमनकारि भवति।

(ग) आर्द्रकं मधुर विपाकयुक्तं भवति।

४. उचितं मेलनं कुरुत (विशेषता-मेलनम्):

(१) निम्बः ↔ स्वभावतः तिक्तरसप्रधानं कुष्ठघ्नं च भवति।

(२) तुलसी ↔ कटु-तिक्तरससम्पन्ना हृद्या च भवति।

(३) आर्द्रकम् ↔ अग्निमान्द्ये अरुचौ च हितकरं भवति।

(४) आमलकम् ↔ रसतः तिक्तं त्रिदोषजित् च अस्ति।

(५) हरिद्रा ↔ व्रणशोधन-रोपणकर्मणि सर्वथा प्रशस्ता अस्ति।