कक्षा - 9 | संस्कृतम् (इरावती)
दशमः पाठः — सहजः स्वास्थ्यलाभः (अभ्यास-कार्यम्)
१. एकपदेन उत्तरत:
(क) कस्य फलं त्रिदोषजित् अस्ति?
उत्तरम्: आमलकस्य (धात्रीफलात्)
(ख) कफवातशामिनी सती श्वास-कासादिषु का हितकरा भवति?
उत्तरम्: तुलसी
(ग) हरिद्रा कस्मात् कारणात् वर्ण्या प्रसिद्धा?
उत्तरम्: वर्णप्रसादकत्वात् (वर्णकान्तिप्रदत्वात्)
(घ) निम्बफलस्य रसः कीदृशः भवति?
उत्तरम्: तिक्तः
२. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
(क) धात्रीफलं रसायनत्वात् किमर्थं प्रशस्यते?
उत्तरम्: धात्रीफलं रसायनत्वात् वयःस्थापनाय, चक्षुष्यत्वात् च प्रशस्यते।
(ख) आर्द्रकस्य गुणाः कया सह समानाः निरूपिताः सन्ति?
उत्तरम्: आर्द्रकस्य गुणाः शुण्ठ्या सह समानाः निरूपिताः सन्ति।
(ग) हरिद्रा केषां रोगाणां नाशं करोति?
उत्तरम्: हरिद्रा प्रमेह-कफ-पित्त-कुष्ठ-व्रणानां रोगाणां नाशं करोति।
३. कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत:
(क) तुलसी उष्ण स्वभावत्वात् दाहं जनयितुमपि शक्नोति।
(ख) निम्बफलम् आयुर्वेदे दोषशोधनपूर्वकं रोगप्रशमनकारि भवति।
(ग) आर्द्रकं मधुर विपाकयुक्तं भवति।
४. उचितं मेलनं कुरुत (विशेषता-मेलनम्):
(१) निम्बः ↔ स्वभावतः तिक्तरसप्रधानं कुष्ठघ्नं च भवति।
(२) तुलसी ↔ कटु-तिक्तरससम्पन्ना हृद्या च भवति।
(३) आर्द्रकम् ↔ अग्निमान्द्ये अरुचौ च हितकरं भवति।
(४) आमलकम् ↔ रसतः तिक्तं त्रिदोषजित् च अस्ति।
(५) हरिद्रा ↔ व्रणशोधन-रोपणकर्मणि सर्वथा प्रशस्ता अस्ति।