📚 वृद्धिः स्वर-सन्धिः

कक्षा 10 संस्कृत व्याकरण

📖 वृद्धिः स्वर-सन्धेः परिभाषा

अथवा आ इत्येतयोः स्वरयोः पश्चात् ए, ऐ आगच्छति चेत् तयोः स्थाने ऐ भवति तथा च अथवा आ इत्येतयोः पश्चात् ओ, औ आगच्छति चेत् तयोः स्थाने औ भवति। एषा वृद्धिः स्वर-सन्धिः कथ्यते।

उदाहरणम् :
सदा + एव = सदैव
महा + औषधम् = महौषधम्

🔹 वृद्धिः स्वर-सन्धेः नियमाः

अ + ए = ऐ अ + ऐ = ऐ आ + ए = ऐ आ + ऐ = ऐ

अ + ओ = औ अ + औ = औ आ + ओ = औ आ + औ = औ

🧠 सरल-स्मरण सूत्र

अ / आ + ए / ऐ → ऐ

अ / आ + ओ / औ → औ

⭐ अर्थात् ए-ऐ के योग से ऐ तथा ओ-औ के योग से औ होता है।

📋 50 उदाहरणाः — सन्धि-विच्छेदः, सन्धिः तथा वाक्यम्

क्र.	सन्धि-विच्छेदः	सन्धिः	वाक्यम्
१	सदा + एव	सदैव	सः सदैव सत्यं वदति।
२	तथा + एव	तथैव	सः तथैव कार्यं करोति।
३	यथा + एव	यथैव	यथैव कथितं तथा कुरु।
४	महा + ऐश्वर्यम्	महैश्वर्यम्	राज्ञः महैश्वर्यम् आसीत्।
५	परम + ऐक्यम्	परमैक्यम्	सर्वेषां परमैक्यम् आवश्यकम्।
६	लोक + ऐक्यम्	लोकैक्यम्	लोकैक्यं सर्वेषां हितकरम्।
७	जन + ऐक्यम्	जनैक्यम्	जनैक्येन देशः शक्तिमान् भवति।
८	महा + ऐश्वर्यम्	महैश्वर्यम्	सः महैश्वर्यं प्राप्तवान्।
९	सदा + एव	सदैव	विद्यार्थी सदैव पठति।
१०	तथा + एव	तथैव	गुरुः तथैव उपदिशति।
११	जल + ओघः	जलौघः	नद्याः जलौघः प्रवहति।
१२	वन + औषधिः	वनौषधिः	वनौषधिः स्वास्थ्याय हितकरा।
१३	महा + औषधम्	महौषधम्	इदं महौषधम् अस्ति।
१४	महा + ओघः	महौघः	नद्याः महौघः दृश्यते।
१५	राज + आदेशः	राजादेशः	राजादेशः सर्वैः पाल्यते।
१६	लोक + ओपकारः	लोकौपकारः	लोकौपकारः पुण्यकार्यं भवति।
१७	महा + ओदार्यम्	महौदार्यम्	तस्य महौदार्यं प्रसिद्धम्।
१८	महा + औचित्यम्	महौचित्यम्	अस्य कार्यस्य महौचित्यम् अस्ति।
१९	परम + औषधम्	परमौषधम्	योगः परमौषधम् इव अस्ति।
२०	ग्राम + ओघः	ग्रामौघः	ग्रामौघः उत्सवे मिलितः।
२१	महा + औत्सुक्यम्	महौत्सुक्यम्	बालकस्य महौत्सुक्यम् अस्ति।
२२	महा + ओजः	महौजः	वीरस्य महौजः दृश्यते।
२३	जन + औत्सुक्यम्	जनौत्सुक्यम्	जनौत्सुक्यं वर्धते।
२४	महा + औदार्यम्	महौदार्यम्	महौदार्यं सज्जनस्य भूषणम्।
२५	सदा + एव	सदैव	माता सदैव स्नेहं करोति।
२६	यथा + एव	यथैव	यथैव गुरुः वदति तथैव कुरु।
२७	तथा + एव	तथैव	सः तथैव आचरति।
२८	महा + ऐक्यम्	महैक्यम्	महैक्येन राष्ट्रं बलवत्तरं भवति।
२९	परम + ऐश्वर्यम्	परमैश्वर्यम्	ईश्वरस्य परमैश्वर्यम् अस्ति।
३०	लोक + ऐक्यम्	लोकैक्यम्	लोकैक्यं शान्तेः आधारः।
३१	जन + ऐक्यम्	जनैक्यम्	जनैक्येन समस्या नश्यति।
३२	राज + ऐश्वर्यम्	राजैश्वर्यम्	राजैश्वर्यं क्षणभङ्गुरम्।
३३	परम + औदार्यम्	परमौदार्यम्	परमौदार्यं महत्त्वपूर्णम्।
३४	महा + औषधिः	महौषधिः	एषा महौषधिः अस्ति।
३५	जल + ओघः	जलौघः	वर्षायां जलौघः भवति।
३६	वन + ओषधिः	वनौषधिः	वनौषधिः उपयोगिनी अस्ति।
३७	महा + ओघः	महौघः	समुद्रे महौघः दृश्यते।
३८	महा + औत्सुक्यम्	महौत्सुक्यम्	छात्रेषु महौत्सुक्यम् अस्ति।
३९	महा + औचित्यम्	महौचित्यम्	अत्र महौचित्यम् अस्ति।
४०	महा + ओजः	महौजः	सैनिकस्य महौजः अस्ति।
४१	सदा + एव	सदैव	सदैव परिश्रमः करणीयः।
४२	तथा + एव	तथैव	छात्राः तथैव लिखन्ति।
४३	यथा + एव	यथैव	यथैव वदति तथैव करोति।
४४	परम + ऐश्वर्यम्	परमैश्वर्यम्	ज्ञानं परमैश्वर्यम् अस्ति।
४५	महा + ऐश्वर्यम्	महैश्वर्यम्	तस्य महैश्वर्यं प्रसिद्धम्।
४६	लोक + ऐक्यम्	लोकैक्यम्	लोकैक्यं आवश्यकम्।
४७	महा + औदार्यम्	महौदार्यम्	सज्जनस्य महौदार्यं प्रशंसनीयम्।
४८	वन + औषधिः	वनौषधिः	वनौषधयः बहूपयोगिन्यः सन्ति।
४९	महा + औषधम्	महौषधम्	औषधं महौषधम् इव कार्यं करोति।
५०	सदा + एव	सदैव	सदैव सत्यस्य विजयः भवति।

⭐ परीक्षायै महत्त्वपूर्णम्

अ / आ + ए / ऐ = ऐ
उदाहरणम् — सदा + एव = सदैव

अ / आ + ओ / औ = औ
उदाहरणम् — महा + औषधम् = महौषधम्

📚 कक्षा १० संस्कृतम् | व्याकरणम् | स्वर-सन्धिः | वृद्धिः सन्धिः