📚 अभ्यास प्रश्नोत्तर 📚
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु।
(नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए।)
(क) पुत्र्याः जिज्ञासा का ?
उत्तरः पुत्र्याः जिज्ञासा यत् वयं मनुष्याः प्राणिनः कीटाः च कथं भूलोके आगताः ।
उत्तरः पुत्र्याः जिज्ञासा यत् वयं मनुष्याः प्राणिनः कीटाः च कथं भूलोके आगताः ।
(ख) कस्मात् आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्?
उत्तरः ब्रह्मणः आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत् ।
उत्तरः ब्रह्मणः आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत् ।
(ग) अग्नेः कस्य उत्पत्तिः अभवत्?
उत्तरः अग्नेः जलस्य उत्पत्तिः अभवत् ।
उत्तरः अग्नेः जलस्य उत्पत्तिः अभवत् ।
(घ) पृथिव्याः केषाम् उत्पत्तिः अभवत्?
उत्तरः पृथिव्याः ओषधीनां सस्यानां वृक्षादीनां च उत्पत्तिः अभवत् ।
उत्तरः पृथिव्याः ओषधीनां सस्यानां वृक्षादीनां च उत्पत्तिः अभवत् ।
(ङ) आहारात् के उत्पन्नाः ?
उत्तरः आहारात् कीटाः प्राणिनः मनुष्याः उत्पन्नाः ।
उत्तरः आहारात् कीटाः प्राणिनः मनुष्याः उत्पन्नाः ।
(च) माता किं किं पठितवती ?
उत्तरः माता आधुनिक रसायनशास्त्रम् उपनिषद-ग्रन्थान् च पठितवती ।
उत्तरः माता आधुनिक रसायनशास्त्रम् उपनिषद-ग्रन्थान् च पठितवती ।
२. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु।
(पाठ को पढ़कर खाली स्थानों में उचित पद लिखिए।)
(क) अम्ब ! मम काचिद् ………… अस्ति ।
उत्तरः जिज्ञासा
उत्तरः जिज्ञासा
(ख) प्रथमं ………. आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत् ।
उत्तरः ब्रह्मणः
उत्तरः ब्रह्मणः
(ग) साक्षात् ………… उत्पत्तिं वदतु।
उत्तरः मनुष्याणाम्
उत्तरः मनुष्याणाम्
(घ) ………. कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः उत्पन्नाः खलु अम्ब ?
उत्तरः आहारात्
उत्तरः आहारात्
(ङ) अहम् आधुनिकं ………., ………… च पठितवती ।
उत्तरः रसायनशास्त्रम्; उपनिषद्-ग्रन्थान्
उत्तरः रसायनशास्त्रम्; उपनिषद्-ग्रन्थान्
(च) अस्माकं ………. ज्ञानं तेषु एव निहितम् अस्ति ।
उत्तरः मौलिकं
उत्तरः मौलिकं
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु।
(उदाहरण के अनुसार नीचे दिए गए शब्दों के वचन परिवर्तन कीजिए।)
| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| आहार | आहारात् | आहाराभ्याम् | आहारेभ्यः |
| मनुष्य | मनुष्यात् | मनुष्याभ्याम् | मनुष्येभ्यः |
| वृक्ष | वृक्षात् | वृक्षाभ्याम् | वृक्षेभ्यः |
| अग्नि | अग्नेः | अग्निभ्याम् | अग्निभ्यः |
| मुनि | मुनेः | मुनिभ्याम् | मुनिभ्यः |
| पेटिका | पेटिकायाः | पेटिकाभ्याम् | पेटिकाभ्यः |
| वाटिका | वाटिकायाः | वाटिकाभ्याम् | वाटिकाभ्यः |
| माला | मालायाः | मालाभ्याम् | मालाभ्यः |
| कूपी | कूप्याः | कूपीभ्याम् | कूपीभ्यः |
| नदी | नद्याः | नदीभ्याम् | नदीभ्यः |
| नगरी | नगर्याः | नगरीभ्याम् | नगरीभ्यः |
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु।
(उदाहरण के अनुसार रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए।)
(क) माता आपणात् गृहम् आगच्छति ।
उत्तरः माता कस्मात् / कुतः गृहम् आगच्छति ?
उत्तरः माता कस्मात् / कुतः गृहम् आगच्छति ?
(ख) राजेश विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति ।
उत्तरः राजेश कस्मात् / कुतः पुस्तकम् आनयति ?
उत्तरः राजेश कस्मात् / कुतः पुस्तकम् आनयति ?
(ग) विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान् ।
उत्तरः विकासः कस्मात् / कुतः लेखनीं स्वीकृतवान् ?
उत्तरः विकासः कस्मात् / कुतः लेखनीं स्वीकृतवान् ?
(घ) माता गृहात् पुत्रं पश्यति ।
उत्तरः माता कस्मात् / कुतः पुत्रं पश्यति ?
उत्तरः माता कस्मात् / कुतः पुत्रं पश्यति ?
(ङ) हिमालयात् गङ्गा प्रवहति ।
उत्तरः कस्मात् / कुतः गङ्गा प्रवहति ?
उत्तरः कस्मात् / कुतः गङ्गा प्रवहति ?
५. सङ्केतान् आधृत्य वर्गपहेलीं पूरयत।
(संकेतों के आधार पर वर्ग-पहेली को पूरा कीजिए।)
वामतः दक्षिणम् (बाएँ से दाएँ):
(१) जन्म (त्रीणि अक्षराणि)
(२) मातः (अक्षरद्वयम्)
(३) सत्यम् (अक्षरद्वयम्)
(४) अपि (एकम् अक्षरम्)
(५) ओषधीनाम् (त्रीणि अक्षराणि)
(६) तदर्थम् (अक्षरद्वयम्)
(७) कस्मिन् समये (अक्षरद्वयम्)
उपरिष्टात् अधः (ऊपर से नीचे):
(१) उन्नतिः (त्रीणि अक्षराणि)
(२) समाप्तम् (चत्वारि अक्षराणि)
(३) गगनस्य (चत्वारि अक्षराणि)
(४) बुद्धिमती (त्रीणि अक्षराणि)
(५) सकलम् (अक्षरद्वयम्)
(६) ततः परम् (चत्वारि अक्षराणि)
(८) किल (अक्षरद्वयम्)
| 1उ | त्प | तिः | 2अ | म्ब | |
| त्क | न्ति | 3आ | म् | ||
| र्षः | 6अ | तः | म | का | 4च |
| न | म् | श | तु | ||
| 8ख | न्त | 5स | स्य | रा | |
| लु | रं | र्वम् | 7क | दा |
६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु।
(किसने किससे विद्या प्राप्त की, इसे पूर्ण वाक्य में लिखिए।)
(क) शुक्राचार्यः महादेवात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः शुक्राचार्यः महादेवात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः शुक्राचार्यः महादेवात् विद्यां प्राप्तवान् ।
(ख) पद्मपादः शङ्कराचार्यात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः पद्मपादः शङ्कराचार्यात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः पद्मपादः शङ्कराचार्यात् विद्यां प्राप्तवान् ।
(ग) विवेकानन्दः रामकृष्णात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः विवेकानन्दः रामकृष्णात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः विवेकानन्दः रामकृष्णात् विद्यां प्राप्तवान् ।
(घ) रामः वशिष्ठात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः रामः वशिष्ठात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः रामः वशिष्ठात् विद्यां प्राप्तवान् ।
(ङ) भीष्मः परशुरामात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः भीष्मः परशुरामात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः भीष्मः परशुरामात् विद्यां प्राप्तवान् ।
(च) चन्द्रगुप्तः चाणक्यात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः चन्द्रगुप्तः चाणक्यात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः चन्द्रगुप्तः चाणक्यात् विद्यां प्राप्तवान् ।
(छ) अर्जुनः द्रोणाचार्यात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः अर्जुनः द्रोणाचार्यात् विद्यां प्राप्तवान् ।
उत्तरः अर्जुनः द्रोणाचार्यात् विद्यां प्राप्तवान् ।
७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषाया / आङ्ग्लभाषाया वा अनुवादं कुर्वन्तु।
(नीचे दिए गए वाक्यों का हिंदी/अंग्रेज़ी में अनुवाद कीजिए।)
(क) राधा नगरात् आगच्छति ।
उत्तरः राधा शहर से आती है । (Radha comes from the city.)
उत्तरः राधा शहर से आती है । (Radha comes from the city.)
(ख) विनयः वृक्षात् पुष्पाणि चिनोति ।
उत्तरः विनय पेड़ से फूल चुनता है । (Vinay plucks flowers from the tree.)
उत्तरः विनय पेड़ से फूल चुनता है । (Vinay plucks flowers from the tree.)
(ग) सन्दीप कार्यालयात् गृहं गतवान् ।
उत्तरः सन्दीप कार्यालय से घर गया । (Sandeep went home from the office.)
उत्तरः सन्दीप कार्यालय से घर गया । (Sandeep went home from the office.)
(घ) भगिनी दूरात् वाहनं पश्यति ।
उत्तरः बहन दूर से वाहन को देखती है । (Sister sees the vehicle from a distance.)
उत्तरः बहन दूर से वाहन को देखती है । (Sister sees the vehicle from a distance.)
(ङ) मित्रं शालाया: गृहम् आगतवान् ।
उत्तरः मित्र शाला से घर आया । (The friend came home from school.)
उत्तरः मित्र शाला से घर आया । (The friend came home from school.)
(च) बालः कपाटिकायाः धनं स्वीकरोति ।
उत्तरः बालक अलमारी से धन लेता है । (The boy takes money from the cupboard.)
उत्तरः बालक अलमारी से धन लेता है । (The boy takes money from the cupboard.)