भूकंपविभीषिका – प्रश्नोत्तराणि

भूकम्पविभीषिका – प्रश्नोत्तराणि (NCERT Class 10 Sanskrit)

प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत (एक पद में उत्तर दीजिए)

(क) कस्य दारुण-विभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती?

उत्तर:- भूकम्पस्य

(ख) कीदृशानि भवनानि धाराशायीनि जातानि?

उत्तर:- बहुभूमिकानि

(ग) दुर्वार-जलधाराभिः किम् उपस्थितम्?

उत्तर:- महाप्लावनदृश्यम्

(घ) कस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति?

उत्तर:- भूकम्पस्य

(ङ) कीदृशाः प्राणिनः भूकम्पेन निहन्यन्ते?

उत्तर:- विवशाः

प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत

(क) समस्तराष्ट्र कीदृशे उल्लासे मग्नम् आसीत्?

उत्तर:- समस्तराष्ट्रं गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि नृत्य-गीत-वादित्राणाम् उल्लासे मग्नम् आसीत्।

(ख) भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः कः जनपदः आसीत्?

उत्तर:- भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः भुजनगरं जनपदः आसीत्।

(ग) पृथिव्याः स्खलनात् किं जायते?

उत्तर:- पृथिव्याः स्खलनात् महाकम्पने जायते येन महाविनाशदृश्यं समुत्पद्यते।

(घ) समग्रं विश्वं कैः आतंकितः दृश्यते?

उत्तर:- समग्रं विश्वं भूकम्पैः आतंकितं दृश्यते।

(ङ) केषां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते?

उत्तर:- ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैः अपि भूकम्पो जायते।

प्रश्न 3. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

(क) भूकम्पविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती।

उत्तर:- भूकम्पविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं केषु परिवर्तितवती?

(ख) वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते।

उत्तर:- के कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते?

(ग) विवशाः प्राणिनः आकाशे पिपीलिकाः इव निहन्यन्ते।

उत्तर:- विवशाः प्राणिनः कुत्र / कस्मिन् पिपीलिकाः इव निहन्यन्ते?

(घ) एतादृशी भयावहघटना गढवालक्षेत्रे घटिता।

उत्तर:- कीदृशी भयावहघटना गढ़वालक्षेत्रे घटिता?

(ङ) तदिदानीम् भूकम्पकारणं विचारणीयं तिष्ठति।

उत्तर:- तदिदानीम् किम् विचारणीयं तिष्ठति?

प्रश्न 4. 'भूकम्पविषये' पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेदं लिखत

उत्तर:-
1. भूमेः विभिन्नकारणेभ्यः सम्पन्नं कम्पनमेव भूकम्पः कथ्यते।
2. भूकम्पः यदा सम्भवति तदा तरङ्गाणां सरण्या भूमिः अत्यधिकं कम्पिता भवति।
3. भूकम्पस्य केन्द्रं परितः एते तरङ्गाः प्रसरन्ति।
4. भूकम्पः यदा-कदा महाविनाशस्य कारणं भवति।
5. भूकम्पेन क्षणेनैव बहुभूमिकानि भवनानि धराशायीनि भवन्ति।

प्रश्न 5. कोष्ठकेषु दत्तेषु धातुषु निर्देशानुसारं परिवर्तनं विधाय रिक्तस्थानानि पूरयत

(क) समग्रं भारतम् उल्लासे मग्नम् ………………। (अस् + लट् लकारे)

उत्तर:- अस्ति

(ख) भूकम्पविभीषिका कच्छजनपदं विनष्टं …………… (कृ + क्तवतु + ङीप्)

उत्तर:- कृतवती

(ग) क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः ……… (भू + लङ्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)

उत्तर:- अभवन्

(घ) शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां . ..। (भू + लट्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)

उत्तर:- भवन्ति

(ङ) मानवाः . … यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं करणीयम् न वा? (पृच्छ् + लट्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)

उत्तर:- पृच्छन्ति

(च) नदीवेगेन ग्रामाः तदुदरे …. … । (सम् + आ + विश् + विधिलिङ्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)

उत्तर:- समाविशेयुः

प्रश्न 6. (अ) सन्धिं/सन्धिविच्छेदं च कुरुत

प्रश्न	विच्छेद / सन्धि पद
(क) किञ्च	किम् + च
(ख) नगरन्तु	नगरम् + तु
(ग) विपन्नञ्च	विपन्नम् + च
(घ) किन्नु	किम् + नु
(ङ) भुजनगरन्तु	भुजनगरम् + तु
(च) सञ्चयः	सम् + चयः

(आ) विसर्गसन्धिनियमानुसारम् -

प्रश्न	विच्छेद / सन्धि पद
(क) शिशवस्तु	शिशवः + तु
(ख) विस्फोटैरपि	विस्फोटैः + अपि
(ग) सहस्रशोऽन्ये	सहस्रशः + अन्ये
(घ) विचित्रोऽयम्	विचित्रः + अयम्
(ङ) भूकम्पो जायते	भूकम्पः + जायते
(च) वामनकल्प एव	वामनकल्पः + एव

प्रश्न 7. (अ) विलोमपदानां मेलनम्

(क) पदम्	(ख) विलोमपदम्
(1) सम्पन्नम्	विपन्नम्
(2) ध्वस्तभवनेषु	नवनिर्मितभवनेषु
(3) निस्सरन्तीभिः	प्रविशन्तीभिः
(4) निर्माय	विनाश्य
(5) क्षणेनैव	सुचिरेणैव

(आ) समानार्थकपदानां मेलनम्

(क) पदम्	(ख) समानार्थकपदम्
(1) पर्याकुलम्	व्याकुलम्
(2) विशीर्णाः	नष्टाः
(3) उद्गिरन्तः	प्रकटयन्तः
(4) विदार्य	संत्रोट्य
(5) प्रकुपिताम्	क्रोधयुक्ताम्

प्रश्न 8. (अ) प्रकृति-प्रत्यययोः विभागं कुरुत

पदम्	प्रकृति (धातु/शब्द) + प्रत्ययः
धृतवान्	धृ + क्तवतु
हसन्	हस् + शतृ
विशीर्णा	वि + शृ + क्तः + टाप्
प्रचलन्ति	प्र + चल् + शतृ + ङीप्
हतः	हन् + क्तः

(आ) समस्तपदानि लिखत

(i) महत् च तत् कम्पनम्

उत्तर:- महत्कम्पनम्

(ii) दारुणा च सा विभीषिका

उत्तर:- दारुणविभीषिका

(iii) ध्वस्तेषु च तेषु भवनेषु

उत्तर:- ध्वस्तभवनेषु

(iv) प्राक्तने च तस्मिन् युगे

उत्तर:- प्राक्तनयुगे

(v) महत् च तत् राष्ट्रं तस्मिन्

उत्तर:- महाराष्ट्रे